Η πρόσφατη ομιλία του πρωθυπουργού του Καναδά αποτέλεσε μια σπάνια στιγμή καθαρής πολιτικής ειλικρίνειας. Σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι ηγέτες προτιμούν τον καθησυχαστικό λόγο και τις προσεκτικές διατυπώσεις, ο Καναδός ηγέτης είπε ανοιχτά αυτό που πολλοί αντιλαμβάνονται αλλά λίγοι τολμούν να παραδεχθούν δημόσια: Ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε έχει αλλάξει οριστικά και η διεθνής τάξη των τελευταίων δεκαετιών βρίσκεται σε βαθιά κρίση.
Η λεγόμενη τάξη βασισμένη σε κανόνες, πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η μεταψυχροπολεμική σταθερότητα, αποδυναμώνεται με ταχύτητα. Οι διεθνείς θεσμοί χάνουν την αποτελεσματικότητά τους, οι μηχανισμοί πολυμερούς συνεργασίας αμφισβητούνται και η οικονομική αλληλεξάρτηση μετατρέπεται σταδιακά από παράγοντας συνεργασίας σε εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Η παγκοσμιοποίηση, που για χρόνια παρουσιαζόταν ως εγγύηση ειρήνης και κοινής ευημερίας, έχει εξελιχθεί σε πεδίο ανταγωνισμού και αντιπαράθεσης.
Οι δασμοί, οι κυρώσεις, οι ενεργειακές εξαρτήσεις, οι αλυσίδες εφοδιασμού και οι τεχνολογικοί περιορισμοί χρησιμοποιούνται πλέον ως μέσα επιβολής ισχύος. Η γεωπολιτική επέστρεψε στο κέντρο της διεθνούς σκηνής με σκληρούς και συχνά αμείλικτους όρους. Η περίφημη ρήση του Θουκυδίδη, ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει, μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ.
Ιδιαίτερα εύστοχη ήταν η αναφορά του Καναδού πρωθυπουργού στον Βάτσλαβ Χάβελ και στην έννοια του να ζεις μέσα στο ψέμα. Για χρόνια, πολλές δυτικές χώρες προτίμησαν να επαναλαμβάνουν ότι το διεθνές σύστημα λειτουργεί, ακόμη κι όταν έβλεπαν ότι ραγίζει. Συμμετείχαν σε μια τελετουργία προσποίησης, επειδή αυτό ήταν πιο εύκολο από το να αντιμετωπίσουν τη νέα πραγματικότητα. Αυτή η εποχή των ψευδαισθήσεων έχει πλέον τελειώσει.
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς η διάγνωση της κατάστασης, αλλά η απάντηση σε αυτήν. Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο ευρωπαϊκό δίλημμα. Τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη για να μην καταρρεύσει μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον αβεβαιότητας και ανταγωνισμού;
Η ήπειρός μας βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική επιλογή. Μπορεί να οικοδομήσει μια νέα, ισχυρότερη συμμαχία μεταξύ των κρατών που αντιλαμβάνονται ρεαλιστικά τη νέα εποχή και είναι διατεθειμένα να επενδύσουν στη συλλογική ισχύ και αυτονομία. Ή μπορεί να υποταχθεί παθητικά στη νέα πραγματικότητα, να επιστρέψει στα κλειστά σύνορα και στον εθνικό κατακερματισμό, επιτρέποντας στον εθνολαϊκισμό να κερδίσει έδαφος και να επιβάλει λογικές αντιπαράθεσης και εσωστρέφειας.
Η πρώτη επιλογή απαιτεί θάρρος και στρατηγική διορατικότητα. Σημαίνει μια Ευρώπη πιο ενωμένη και πιο αποφασιστική. Μια Ευρώπη με πραγματική κοινή αμυντική πολιτική, ενεργειακή ασφάλεια, τεχνολογική κυριαρχία, ισχυρή βιομηχανική βάση και ενιαία εξωτερική δράση. Μια Ευρώπη που δεν θα εξαρτάται υπαρξιακά από τις διαθέσεις τρίτων δυνάμεων, αλλά θα μπορεί να υπερασπίζεται αποτελεσματικά τα συμφέροντα και τις αξίες της.
Η δεύτερη επιλογή οδηγεί αναπόφευκτα σε παρακμή. Σημαίνει επιστροφή στον προστατευτισμό, στον ανταγωνισμό μεταξύ κρατών μελών, στην καχυποψία και τελικά στην πολιτική αποδυνάμωση της ηπείρου. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η Ευρώπη θα μετατραπεί από γεωπολιτικό παίκτη σε απλό γεωπολιτικό χώρο, όπου άλλοι θα αποφασίζουν για το μέλλον της.
Ο Καναδός πρωθυπουργός μίλησε για έναν ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες. Αυτή είναι και η μόνη ρεαλιστική κατεύθυνση για την Ευρώπη. Οι αξίες χωρίς ισχύ παραμένουν κενές διακηρύξεις. Η ισχύς χωρίς αξίες οδηγεί σε κυνισμό και αστάθεια. Ο συνδυασμός τους αποτελεί τη μόνη βιώσιμη στρατηγική.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, που ζουν σε μια περιοχή μόνιμης γεωπολιτικής έντασης, αυτή η συζήτηση δεν είναι θεωρητική. Η ασφάλεια, η ενεργειακή αυτονομία, η ισχυρή άμυνα και οι σταθερές συμμαχίες δεν είναι πολυτέλειες, αλλά προϋποθέσεις εθνικής επιβίωσης. Γι’ αυτό και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αποτελεί βαθύ εθνικό συμφέρον.
Αν η Ευρώπη επιλέξει την αδράνεια, το αποτέλεσμα θα είναι προβλέψιμο. Θα βρεθεί στο περιθώριο των εξελίξεων, ενώ άλλοι θα καθορίζουν τους κανόνες. Όπως εύστοχα ειπώθηκε, αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού. Αυτή είναι η σκληρή αλήθεια του νέου κόσμου.
Η νοσταλγία για το παρελθόν δεν αποτελεί στρατηγική. Η Ευρώπη οφείλει να αναγνωρίσει με ειλικρίνεια τη νέα πραγματικότητα και να αποφασίσει αν θέλει να παραμείνει δύναμη ή να μετατραπεί σε θεατή της ιστορίας. Οι μεγάλες δυνάμεις θα συνεχίσουν να επιδιώκουν τα συμφέροντά τους. Το ζήτημα είναι αν οι μεσαίες χώρες θα έχουν το θάρρος να δράσουν συλλογικά και αποφασιστικά.
Το πραγματικό ευρωπαϊκό στοίχημα του 21ου αιώνα είναι ακριβώς αυτό. Να σταματήσουμε να ζούμε μέσα σε ψευδαισθήσεις και να χτίσουμε μια Ευρώπη ικανή να προστατεύει τον εαυτό της, τις κοινωνίες της και τις αξίες της. Από την απάντηση που θα δώσουμε σε αυτό το δίλημμα θα κριθεί αν η ήπειρός μας θα παραμείνει πρωταγωνιστής των εξελίξεων ή απλώς το σκηνικό τους.
(*) Ο Δημήτρης Αβραμόπουλος είναι πρώην Ευρωπαίος Επίτροπος, υπουργός Εξωτερικών και υπουργός Εθνικής Άμυνας
