«Ήρθε στην πόλη νέος σερίφης», είχε προειδοποιήσει τους Ευρωπαίους ο αντιπρόεδρος Βανς, τον περασμένο Φεβρουάριο. Η ομιλία του στο Μόναχο είχε σοκάρει το ακροατήριο. «Ήταν η στιγμή που τα θεμέλια των διατλαντικών σχέσεων, οι κοινές αξίες και ο αμοιβαίος σεβασμός, έγιναν κομμάτια και θρύψαλα», είχε αποφανθεί ένας από τους ακροατές, καθηγητής στο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας.
Ο Βανς τα είχε πει καθαρά: Η Ευρώπη θα αναλάβει μόνη, από εδώ και πέρα, την ευθύνη και το κόστος της ασφάλειάς της. Η Ουάσιγκτον δεν συμμερίζεται την εκτίμηση των Ευρωπαίων περί «ρωσικού κινδύνου» ούτε αντιμετωπίζει την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως υπαρξιακή απειλή, όπως οι Ευρωπαίοι. Και στα εσωτερικά μέτωπα των ευρωπαϊκών χωρών, οι συμπάθειές της βρίσκονται σαφώς προς τη μεριά εκείνων των πολιτικών δυνάμεων, που οι φιλελεύθερες ευρωπαϊκές ελίτ θεωρούν «κίνδυνο για την δημοκρατία» ή «μακρύ χέρι της Μόσχας».
Μερικούς μήνες αργότερα, το πνεύμα εκείνης της ομιλίας αποτυπώθηκε στο επίσημο κείμενο της νέας Στρατηγικής Εθνικής Ασφαλείας. Η Ευρώπη περιγράφεται εδώ ως μια πολιτική οντότητα σε παρακμή, χωρίς ταυτότητα και αυτοπεποίθηση, που κινδυνεύει με «πολιτισμικό αφανισμό» και που απειλείται από τoυς μετανάστες, όχι από τους Ρώσους, με τους οποία αντιθέτως «πρέπει να αποκαταστήσει μια σχέση στρατηγικής σταθερότητας». Οι ΗΠΑ αποσύρονται από την Ευρώπη. Οι ΗΠΑ αποσύρονται, επίσης, από την διεθνή έννομη τάξη που οι ίδιες έχτισαν στον μεταπολεμικό κόσμο. Το εθνικό (ή ακόμη στενότερο) οικονομικό συμφέρον προηγείται κάθε άλλης, πολιτικής, πολύ περισσότερο αξιακής, προτεραιότητας. Η απόλυτη κυριαρχία στο δυτικό ημισφαίριο είναι η πρώτη τους έγνοια. Και, κατά τα άλλα, οι ισορροπίες στον κόσμο θα ρυθμίζονται μέσω της παλιάς, δοκιμασμένης (και πληρωμένης με ποταμούς αίματος) λογικής των μεγάλων δυνάμεων και των σφαιρών επιρροής τους. Με τις περιφερειακές ισορροπίες να ανατίθενται σε τοπικούς υπεργολάβους, “regional champions”. Η Τουρκία μνημονεύεται στο κείμενο ως ένας εξ αυτών.
Από την δημοσίευση της νέας στρατηγικής μέχρι την στρατιωτική επιχείρηση στην Βενεζουέλα μεσολάβησε μόλις ένας μήνας. Είναι σαν ο κόσμος να έχει μπει στο Μεγάλο Επιταχυντή. Και το νέο δόγμα παρουσιάζεται τώρα γυμνό, αφτιασίδωτο. Ο Πρόεδρος διατάζει (και παρακολουθεί, όπως είπε, ως τηλεοπτικό σόου) μια στρατιωτική επιχείρηση σε μια ξένη χώρα, χωρίς να ενδιαφέρεται για μια, προσχηματική έστω, συμμόρφωση με κάτι που να μοιάζει με διεθνή νομιμότητα. Δεν επικαλείται καν, όπως άλλοτε, υποκριτικά έστω, την αποκατάσταση κάποιας δημοκρατίας στην χώρα αυτή. Επιβάλει, απλώς, έναν αμερικανικό έλεγχο, με όρους προτεκτοράτου και «για όσο χρειαστεί», επί της Βενεζουέλας και των πολύτιμων πόρων της. Και να παίρνει σειρά η Κολομβία…
Η Ευρώπη παρακολούθησε την επιχείρηση στο Καράκας ως αμέτοχος, μα έντρομος θεατής. Την διάβασε ως άμεση απειλή και αντέδρασε ζεματισμένη, με μισόλογα. Αν ο φόβος ήταν η εξήγηση των πρώτων ευρωπαϊκών αντιδράσεων και δηλώσεων του τύπου «δεν είναι η ώρα να εξετάσουμε την διεθνή νομιμότητα των ενεργειών», ο φόβος δεν ήταν αδικαιολόγητος. Οι επινίκιες δηλώσεις του Προέδρου συνοδεύτηκαν από την επανάληψη της αξίωσής του επί της Γροιλανδίας, οι πολίτες της οποίας έχουν, ωστόσο, ευρωπαϊκά διαβατήρια. Η Γροιλανδία, είπε, μου είναι απαραίτητη. Και θα την αποκτήσω, με το καλό ή με το άγριο, με την διπλωματία και λίγα δολάρια ή με τα όπλα.
Ό,τι είχε αναγγελθεί πέρυσι στο Μόναχο πραγματοποιείται τώρα μπροστά στα μάτια μας, ως μια δραματική αλλαγή ιστορικής εποχής. Αυτό που επί επτά δεκαετίες ήταν μια «δυτική συμμαχία» μεταμορφώνεται ραγδαία σε μια αμερικανική ηγεμονία, όπου οι άλλοτε τυπικά ισότιμοι (ή περίπου) σύμμαχοι αντιμετωπίζονται ως υποτελείς. Πρέπει να υποτάσσονται σε όσα η δύναμη της Ουάσιγκτον επιτρέπει και η δική τους αδυναμία επιβάλει. Είναι σαν να ξαναδιαβάζουμε σελίδες του Θουκυδίδη. Σαν η αμερικανική αξίωση επί της Γροιλανδίας να είναι το σύγχρονο αντίστοιχο της μεταφοράς του συμμαχικού ταμείου από την Δήλο στην Ακρόπολη των Αθηνών, που συμβόλισε την μετατροπή της συμμαχίας της Δήλου σε Αθηναϊκή ηγεμονία. Σαν να επαναλαμβάνεται, μεταξύ Αμερικανών και Ευρωπαίων, μια παραλλαγή εκείνου του περίφημου διαλόγου περί δύναμης και δικαίου, μεταξύ των Μηλίων και των Αθηναίων.
Μα αν διαβάσουμε λίγο πιο προσεκτικά τον Θουκυδίδη, θα βρούμε κάτι περισσότερο από ανατριχιαστικές αναλογίες. Θα βρούμε, για παράδειγμα, ένα ενδιαφέρον και προφητικό μάθημα για τους Ευρωπαίους. Την ευθύνη για την μετατροπή της συμμαχίας σε ηγεμονία ο Θουκυδίδης την απέδιδε στους συμμάχους τους ίδιους προπάντων. «Επειδή αντιμετώπιζαν απρόθυμα την στρατιωτική υπηρεσία», γράφει, προτιμούσαν να δίνουν χρήματα αντί να διαθέτουν πλοία, κι έτσι δυνάμωναν την ηγεμονική Αθήνα και οι ίδιοι, όταν ερχόταν η ώρα να εξεγερθούν, βρίσκονταν υπαιτίως αδύναμοι, «ανέτοιμοι και χωρίς πείρα». Προλαβαίνουν, άραγε, οι Ευρωπαίοι να αλλάξουν τη μοίρα τους; Να διεκδικήσουν την ισχύ μέσω της ενότητάς τους;
Θα βρούμε, επίσης, ένα χρήσιμο μάθημα και για την Αμερική την ίδια. Το καταγράφει ένας Ελβετός μελετητής του Θουκυδίδη (τον μνημονεύει στην δικής του επιμέλειας έκδοση της Ιστορίας ο Σκουτερόπουλος). Η πηγή όλων των κακών και των συμφορών που βρήκαν την Αθήνα- υποστηρίζει- η αιτία του εκφυλισμού της πόλης ήταν «η απόπειρα μιας δημοκρατικής πολιτείας να εγκαθιδρύσει αυτοκρατορία». Οι αυτοκρατορίες δεν διευθύνονται εύκολα από μια δημοκρατία, ταιριάζουν καλύτερα σε ολιγαρχικά καθεστώτα, λέει. Η Αθήνα πλήρωσε την «σπουδαρχία» της, την οποία εκμεταλλεύθηκαν οι δημαγωγοί της. Μα κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει τώρα στο εσωτερικό της Αμερικής; Η εσωτερική της πολιτική κατάσταση δεν εξελίσσεται ως συνέχεια της εξωτερικής της πολιτικής, δεν εσωτερικεύει το επιθετικό δόγμα ισχύος, το «δόγμα Ντονρόε»; Μπορεί, άραγε, η αμερικανική Δημοκρατία να προλάβει τον εκφυλισμό της, πριν να είναι αργά;
Ας ελπίσουμε ότι κάποιοι, τόσο στην ευρωπαϊκή όσο και στην αμερικανική όχθη του Ατλαντικού, θα προλάβουν να ρίξουν εγκαίρως μια δεύτερη ματιά στον Θουκυδίδη τους. Κι εμείς εδώ, επίσης…
