Η δεύτερη αρχή της θερμοδυναμικής διδάσκει ότι η εντροπία - ο βαθμός αταξίας ή αβεβαιότητας σε ένα κλειστό σύστημα - δεν μειώνεται ποτέ. Αν αφεθεί στην τύχη του, τείνει αναπόφευκτα προς την αναταραχή. Το ίδιο συμβαίνει και στα συστήματα εξουσίας. Η Ελλάδα θυμίζει ένα τέτοιο σύστημα: Θεσμοί αποδυναμωμένοι, κοινωνική συνοχή ρηγματωμένη, πολιτική σκηνή εγκλωβισμένη στην αυτοαναφορικότητά της.
Δεν πρόκειται μόνο για οικονομική κόπωση. Είναι θεσμική και ψυχολογική κρίση. Οι πολίτες δεν πιστεύουν ότι το κράτος τους υπηρετεί, ότι η δικαιοσύνη είναι αμερόληπτη ή ότι η δημοκρατία λειτουργεί αποτελεσματικά. Κυβέρνηση και αντιπολίτευση αντιμετωπίζονται με καχυποψία, ενώ το Κοινοβούλιο έχει χάσει κύρος και αξιοπιστία. Το πρόβλημα υπερβαίνει την κρίση αντιπροσώπευσης, αφορά στη διάβρωση της πίστης στην πολιτική, στη συλλογική ικανότητα να αλλάξουμε τα πράγματα. Η εντροπία της πολιτικής δεν μετριέται σε ελλείμματα, αλλά σε απόγνωση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η δημοκρατική αντιπολίτευση δεν αρκεί να αντιδρά ή να ασκεί κριτική στην εξουσία. Ο ρόλος της είναι βαθύτερος: Να αναζωογονήσει την πίστη των πολιτών στη δύναμη της δημοκρατικής διαδικασίας, να αποδείξει ότι η αλλαγή μπορεί να επιτευχθεί μέσα από θεσμούς που λειτουργούν, όχι έξω από αυτούς, μέσα από τη δημοκρατική διαδικασία- όχι εναντίον της. Δεν είναι «εχθρός» της κυβέρνησης, αλλά θεσμικός εγγυητής της δημοκρατικής νομιμότητας και της λογοδοσίας. Μια κοινωνία χωρίς ισχυρή αντιπολίτευση μοιάζει με οργανισμό χωρίς ανοσοποιητικό σύστημα - ευάλωτη στην αυθαιρεσία, την αλαζονεία της εξουσίας και τη διαφθορά.
Η χώρα χρειάζεται επειγόντως μια νέα στρατηγική εθνικής ανασυγκρότησης. Ενα σχέδιο που να αναζωπυρώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην αξία της πολιτικής και στις δυνατότητες της χώρας, στη γνώση και στη δημιουργία αξίας. Χωρίς αυτά, η συλλογική αυτοπεποίθηση θα παραμένει στο ναδίρ, η αισιοδοξία της κοινωνίας εξανεμίζεται κι η ελπίδα για πρόοδο χάνεται.
Επί δεκαετίες, η ελληνική πολιτική οργάνωσε τη συναίνεση γύρω από τη διανομή και όχι την παραγωγή. Υπερπαροχές, πρόσοδοι και προνόμια στους ισχυρούς αντισταθμίστηκαν με αντιπαροχές, μικροπρονόμια και διορισμούς στους μικρομεσαίους. Οι πελατειακές σχέσεις εξασφάλισαν μια στοιχειώδη κοινωνική και πολιτική συναίνεση και αποτέλεσαν το θεμέλιο της κοινωνικής κινητικότητας και συνοχής, υποκαθιστώντας τη δημιουργία αξίας με τη μεταφορά πόρων. Ο εκτεταμένος συντεχνιασμός μετατόπιζε την κοινωνική διαμάχη σε έναν πόλεμο όλων εναντίον όλων. Η πολιτική διαχειρίστηκε τον λαό όχι ως σύνολο πολιτών αλλά ως ιδεολογία, ως «θεσμό» που, αφού του επιτρέπονται όλα, αντιπαρατίθενται στους θεσμούς διαλύοντάς τους, μια κρατικοποιημένη μάζα που νομιμοποιεί κάθε είδους παροχές.
Αυτό το μοντέλο εξαντλήθηκε. Δεν υπάρχουν πια εύκολοι δανεισμοί ούτε άφθονα ευρωπαϊκά κονδύλια για να τροφοδοτήσουν την ψευδαίσθηση «κανονικότητας». Η επόμενη εποχή απαιτεί πολιτικές της παραγωγής: Επενδύσεις σε καλές επιχειρήσεις και καλές δουλειές, ενθάρρυνση της καινοτομίας, θεσμούς που επιβραβεύουν την ικανότητα και όχι την κομματική πίστη.
Δεν λείπει η δημιουργικότητα, το επιχειρηματικό πνεύμα ή η διάθεση για προσπάθεια, λείπει η καλή διακυβέρνηση. Αντί η δημόσια συζήτηση να περιορίζεται στην αναδιανομή του πλούτου, χρειάζεται να στραφεί στο πώς θα τον δημιουργήσουμε.
Η δημοκρατική αντιπολίτευση μπορεί να ηγηθεί αυτής της προσπάθειας. Να επαναφέρει στο προσκήνιο την αξία της επαγγελματικής διοίκησης, της αξιοκρατίας και της διαφάνειας. Να επιμείνει στη λογοδοσία, στα μετρήσιμα αποτελέσματα και στην ανεξάρτητη αξιολόγηση του δημόσιου τομέα, στη διασφάλιση ότι το δημόσιο χρήμα υπηρετεί παραγωγικούς σκοπούς αντί για πελατειακές εξυπηρετήσεις. Ένα κράτος που λειτουργεί με κανόνες και προβλεψιμότητα μπορεί να γίνει μοχλός ανάπτυξης, όχι εμπόδιο.
Απαιτείται επίσης θεσμική επαγρύπνηση. Η πώληση στρατηγικών υποδομών συχνά σημαίνει μεταφορά αποφάσεων εκτός συνόρων. Η κυριαρχία σήμερα δεν χάνεται σε πολέμους, αλλά σε συμβάσεις. Ένα ισχυρό και διαφανές πλαίσιο ελέγχου στρατηγικών επενδύσεων μπορεί να προστατεύσει το δημόσιο συμφέρον και την εθνική αυτονομία.
Η απαραίτητη δημοσιονομική πειθαρχία και οι μειώσεις φόρων δεν αρκούν για την άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Η πραγματική ευημερία δεν γεννιέται από επιδοτήσεις, αλλά από ικανότητα, από διακυβέρνηση και θεσμούς που ανταμείβουν την προσπάθεια και την εντιμότητα. Η Ελλάδα χρειάζεται μια στρατηγική δημιουργίας αξίας και δίκαιης διανομής, βασισμένη σε συλλογικές συμβάσεις και κοινωνική συνεργασία.
Η εποχή των επιδοτήσεων και των προσδοκιών χωρίς αντίκρισμα τελείωσε. Η χώρα πρέπει να επιλέξει αν θα παραμείνει εξαρτημένη από ευρωπαϊκά κεφάλαια, ξένο χρήμα και πελατειακές σχέσεις ή αν θα επενδύσει στην παραγωγή, την τεχνολογία και την εμπιστοσύνη.
Η θεσμική αξιοπιστία και η ικανή διακυβέρνηση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι οι προϋποθέσεις για να ανακτηθεί η συλλογική αυτοπεποίθηση και η πίστη ότι η Ελλάδα μπορεί να κυβερνηθεί με επάρκεια, δικαιοσύνη και προοπτική.
Η δημοκρατική αντιπολίτευση μπορεί να γίνει ο καταλύτης αυτής της αναγέννησης. Να μετατρέψει την πολιτική εντροπία σε ενέργεια και την παραίτηση σε δημιουργία. Και να αποδείξει ότι, ακόμη και σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, η δημοκρατία παραμένει το πιο ισχυρό εργαλείο αλλαγής.
(*) Ο Ηλίας Κικίλιας είναι Οικονομολόγος, Διευθυντής Ερευνών ΕΚΚΕ
