Aλλάζει ή μπορεί να αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο του ελληνικού επιχειρηματικού οικοσυστήματος, ώστε να υποστηρίξει το αναγκαίο αναπτυξιακό άλμα της χώρας τα επόμενα πέντε χρόνια, με αύξηση της παραγωγικότητας και των εξαγωγών;
Τα πρώτα μηνύματα του 2025 είναι θετικά: Μείωση της ανεργίας, σταθεροποίηση του χρηματιστηρίου σε υψηλά επίπεδα, υψηλοί τζίροι και κερδοφορία των εισηγμένων εταιριών, αναβαθμίσεις της οικονομίας από διεθνείς οίκους, σταδιακή ανάκαμψη της αγοράς ακινήτων κλπ. Επίσης, το 2024 δημιουργήθηκαν 63000 νέες επιχειρήσεις, με αύξηση 11% σε σχέση με το 2023 και 50% σε σχέση με το 2020. Τα νούμερα είναι ενθαρρυντικά, ιδιαίτερα αν λάβουμε υπ’ όψη ότι το 2024 είχαμε θετικό ισοζύγιο στο αριθμό των νέων επιχειρήσεων αφού έκλεισαν μόνο 22000 επιχειρήσεις, σημειώνοντας μείωση 11% από το 2023.
Ωστόσο, μια δεύτερη ανάγνωση των στοιχείων αλλά και παρόμοιων ερευνών αναδεικνύει κάποιους ενδοιασμούς για την επίτευξη του παραπάνω κρίσιμου εθνικού στόχου.
Η επιχειρηματική επικέντρωση είναι ιδιαίτερα ρηχή αφού περίπου οι μισές νέες επιχειρήσεις αφορούν εμπόριο, εστίαση, τουρισμός και τεχνικά επαγγέλματα, ενώ το 37% είναι ατομικές επιχειρήσεις με στόχο πολλές φορές τη καλύτερη διαχείριση φορολογίας και ασφάλισης. Επίσης μόνο το 4% των νέων επιχειρήσεων αφορούν τη μεταποίηση που έχει τη μεγαλύτερη δυσκολία/ρίσκο ίδρυσης (σε πόρους, λειτουργική πολυπλοκότητα, καινοτομία κλπ) αλλά με τα γνωστά πολλαπλασιαστικά οικονομικά οφέλη στις εξαγωγές αγαθών και στη δημιουργία καλά αμειβομένων και υψηλών προσόντων θέσεων εργασίας.
Η ετήσια έκθεση επιχειρηματικότητας του ΙΟΒΕ παρουσιάζει επίσης ένα οικονομικό οικοσύστημα προβληματικό και με πολλές προκλήσεις για την επιχειρηματικότητα αρχικών σταδίων (δηλαδή επιχειρήσεις μέχρι 3,5 έτη λειτουργίας). Μόνο το 5,5% του πληθυσμού εμπλέκεται στα αρχικά στάδια επιχειρηματικότητας όταν στην Ιρλανδία είναι το 12,5%, μόνο το 40% των επιχειρηματιών αρχικών σταδίων είναι όντως νέοι επιχειρηματίες, μόλις το 35% θεωρεί εύκολη την ίδρυση νέας επιχείρησης όταν στην Ολλανδία είναι 85%, το πρωτεύον κίνητρο (60%) είναι ο ‘βιοπορισμός γιατί οι δουλειές είναι λίγες’ και όχι να ‘κάνουμε τη διαφορά στον κόσμο’ (μόνο το 30%), ενώ μόνο το 3,7% των νέων και επίδοξων επιχειρηματικών εγχειρημάτων είναι υψηλής/μέτριας τεχνολογικής έντασης όταν στη Φινλανδία είναι 12%.
Παρομοίως μελέτη της Endeavor κατέγραψε ότι μόνο 1 στις 1000 νέες επιχειρήσεις στην Ελλάδα είναι υψηλής επίδρασης (high impact) με καινοτόμα προϊόντα, με στόχευση στις διεθνείς αγορές, με υψηλής ποιότητας επιστημονικό προσωπικό, με δυνατότητα προσέλκυσης επενδύσεων και από το εξωτερικό. Δηλαδή αναμένεται ότι μόνο 63 από τις 63000 νέες επιχειρήσεις του 2024 θα είναι υψηλής επίδρασης. Αν αυτά τα στοιχεία επικαιροποιηθούν, τότε το αναγκαίο αναπτυξιακό άλμα της χώρας είναι δύσκολο να επιτευχθεί στο άμεσο μέλλον. Δεν είναι τυχαίο ότι στο εθνικό μητρώο νεοφυών επιχειρήσεων του Elevate Greece - που ήδη λειτουργεί πέντε χρόνια - υπάρχουν μόνο 800 νέες καινοτόμες επιχειρήσεις.
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει (ή προγραμματίζονται μέσω σωστών νομοθετικών παρεμβάσεων) σοβαρές οριζόντιες μεταρρυθμίσεις για να υποστηριχθεί η επιχειρηματικότητα, καθώς και πιο εξειδικευμένες παρεμβάσεις για τις νεοφυείς καινοτόμες επιχειρήσεις και την αξιοποίηση της επιστημονικής έρευνας μέσω τεχνοβλαστών (spin-offs). Παρ’ ότι υπάρχουν σημαντικές επενδυτικές επιδόσεις (ιδρύθηκαν 140 spin-offs τα τελευταία δυο χρόνια, ενώ το 2024 επενδύθηκαν πάνω από €550 εκ. σε 90 νεοφυείς επιχειρήσεις) τα οικονομικά μεγέθη είναι ακόμη μικρά για να αποτελεί το οικοσύστημα των startups κύρια εθνική αναπτυξιακή στρατηγική, όπως για παράδειγμα στο Ισραήλ. Επίσης τα στοιχεία για τις νέες επιχειρήσεις που δημιουργήθηκαν το 2024 δεν μπορούν να υποστηρίξουν το στόχο για ριζική αναβάθμιση του παραγωγικού μοντέλου της χώρας.
Άρα είναι αναγκαίο να ξεκινήσει άμεσα η επόμενη φάση των επενδυτικών παρεμβάσεων που παρατηρούμε σε ιδιαίτερα αναπτυγμένες οικονομίες κάποιου σοβαρού μεγέθους. Αυτές είναι ιδιαίτερα στοχευμένες ανά εξειδικευμένο κλάδο επιχειρηματικής δραστηριότητας - που θα επιλεγούν με καθαρά τεχνοκρατικά δεδομένα - ώστε να δοθεί αναπτυξιακή προτεραιότητα. Αυτοί οι κλάδοι είτε (1) είναι παραδοσιακοί όπου η χώρα όμως έχει εξαγωγική τεχνογνωσία καινοτόμων προϊόντων/υπηρεσιών και υπάρχουν ήδη οικονομίες κλίμακος και έμπειρα στελέχη που μπορούν να αξιοποιηθούν περαιτέρω (π.χ. αλουμίνιο, μάρμαρο, παραγωγή φέτας/γιαουρτιού, υποκλάδοι της φαρμακοβιομηχανίας, υδροπονικές καλλιέργειες, δομικά προϊόντα, logistics και μεταφορές, τεχνολογίες ΑΠΕ, χημική βιομηχανία κλπ) ή (2) υπό διαμόρφωση διεθνείς κλάδοι με σημαντικές προοπτικές ανάπτυξης όπου όμως η χώρα έχει κάποιο στρατηγικό πλεονέκτημα (π.χ. τεχνητή νοημοσύνη, επιχειρηματικό λογισμικό, αμυντική βιομηχανία, βιοϊατρική και υγειονομική τεχνολογία, γεωργία ακρίβειας, ναυπηγοεπισκευαστική, κυκλική οικονομία, σπάνιες γαίες, ηλεκτρονικό εμπόριο, data centers, πιστοποίηση επαγγελμάτων, ιαματικός τουρισμός, διεθνής ιδιωτική εκπαίδευση κλπ).
Δεν χρειάζονται θεωρητικές μελέτες αλλά πολύ στοχευμένα κλαδικά επιχειρηματικά σχέδια/πρωτοβουλίες με τις αναπτυξιακές δυνατότητες 5ετιας και 10ετιας (έσοδα, εξαγωγές, ανθρώπινο δυναμικό, αποτέλεσμα στο ΑΕΠ) και τη διερεύνηση ύπαρξης του αναγκαίου επιχειρηματικού δυναμικού που θα αναλάβουν το ρίσκο των νέων καινοτόμων εγχειρημάτων. Το ζητούμενο είναι η προσφορά πρακτικών λύσεων/απαντήσεων: στα εξειδικευμένα προβλήματα και ρίσκα που πρέπει να αντιμετωπισθούν (π.χ. χωροταξικά, νομοθετικά), στην αναγκαία επιστημονική έρευνα για τις αξιοποιήσιμες καινοτομίες, στις απαιτούμενες υποδομές (π.χ. επιστημονικό ανθρώπινο δυναμικό), στις αναμενόμενες επενδύσεις (π.χ. νέες μονάδες) και τρόπους χρηματοδότησης (π.χ. εξειδικευμένα ταμεία επιχειρηματικών συμμετοχών), στα πιθανά κίνητρα (π.χ. φορολογικά), στις αποτελεσματικές εφοδιαστικές αλυσίδες (π.χ. πρώτες ύλες), στην ανταγωνιστική είσοδο στις διεθνείς αγορές (π.χ. διεθνή κανάλια διανομών).
Για την επιτυχή έκβαση των παραπάνω υπάρχουν κρίσιμοι παράγοντες επιτυχίας, όπως: (1) Mείωση σε διαχειρίσιμο επίπεδο των διαφόρων επιχειρηματικών κινδύνων, (2) αντιμετώπιση των πιθανών αντιρρήσεων της ΕΕ για κλαδικές εθνικές παρεμβάσεις, (3) πραγματική τεχνογνωσία στα εμπλεκόμενα παραγωγικά υπουργεία ανά επιχειρηματικό κλάδο και αρμονική συνεργασία μεταξύ των φορέων της δημόσιας διοίκησης για υπηρεσίες μιας στάσης, (4) ενεργή συμμετοχή των σχετικών επιχειρηματικών κλαδικών φορέων και δυνατότητες εμπλοκής νέων επιχειρηματιών, (5) σύμπλευση της ακαδημαϊκής κοινότητας γιατί οι πιο επιδραστικοί παράγοντες επιτυχίας στο υπό διαμόρφωση διεθνές εμπόριο αγαθών είναι η καινοτομία και το ποιοτικό επιστημονικό ανθρώπινο δυναμικό.
(*) Ο Γεώργιος Ι. Δουκίδης είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
