Προερχόμενη από την εποχή των εορτασμών της 200ετηρίδας από την Ελληνική Επανάσταση – εορτασμών που εν πολλοίς βρέθηκαν σε ομηρία από την πανδημία και τα λοκντάουν της εποχής – η συλλογική αυτή δουλειά αγγίζει ένα πεδίο προβληματισμού που τα τελευταία χρόνια βρέθηκε πολλαπλά στην πρώτη γραμμή του (όποιου) δημόσιου ενδιαφέροντος. Μετρήστε: «Επιτελικό Κράτος» σε πλήρη ανάπτυξη/χτίσιμο ιδεολογικού οχυρού γύρω από την αξιολόγηση στο Δημόσιο/ανακίνηση θέματος της (συνταγματικά κατοχυρωμένης, μνήμης «Πλατείας του Κλαυθμώνος» δημοσιοϋπαλληλικής μονιμότητας/διάσταση σκανδάλων στο Δημόσιο από τον ρόλο της ΕΥΠ στις παρακολουθήσεις-επισυνδέσεις μέχρις εκείνο του ΟΠΕΚΕΠΕ...
Και όμως, βασικά χαρακτηριστικά τα οποία έχουν επισημανθεί στις αναλύσεις που περιέλαβε αυτός ο τόμος, παραπέμπουν στο «σαν να μην πέρασε μια μέρα», στο ακίνητο χρόνο της Δημόσιας Διοίκησης.
Δείτε και πάλι όπως απαριθμεί στο επίμετρό του ο Αντώνης Μακρυδημήτρης: αξιοκρατία και ποιότητα στην Διοίκηση (που πρέπει να είναι και να παραμείνει μια «ουδέτερη δύναμη» απέναντι στις πολιτικές ή κομματικές αντιπαραθέσεις)/ αποσυγκέντρωση στην άσκηση της εξουσίας/αδιαφάνειας και διαφθοράς στην διαχείριση των δημοσίων πόρων (που κλονίζει την εμπιστοσύνη στην πολιτική κοινότητα)/στοιχειώδη δημόσια ηθική και δεοντολογία (εδώ: κάθε αναλυτικότερη αναφορά παρέλκει...). Αισιόδοξα αναφέρει ο Μακρυδημήτρης ότι «όλα αυτά έχουν αρκούντος πλέον συνειδητοποιηθεί», για να ευχηθεί – περίπου – να διαμορφωθεί κάτι σαν «εθνικό κεκτημένο» από την υλοποίησή της. Χωρίς παλινδρομήσεις.
Στη σύνδεση των απαρχών της συγκρότησης του Ελληνικού Κράτους με την έως και σήμερα εμπειρία, σύνδεση που αποτελεί συνεισφορά αυτού του τόμου έχει διαφέρον να δει κανείς πώς οι αρχικές φάσεις (από Δημ. Π. Σωτηρόπουλο) με αναφορές στην τόσο χαρακτηριστική διαιρετική τομή αυτοχθόνων-ετεροχθόνων που προσγειώνονται μέχρι και στον Μεσοπόλεμο ή και την Μεταπολίτευση ως «εξευρωπαϊσμός» έρχονται να διασυνδεθούν με το δίδυμο φαινόμενο του κομματικού κράτους (από Μ. Σαματά) και της πελατειακής συγκρότησης (από Θ. Τσέκο). Όπου από την μια πλευρά εξηγείται πώς «το γενικό «κόστος» της κομματοκρατίας δεν εξαντλείται στην δημοσιονομική μόνο διάσταση», καθώς καλλιεργεί συγκρουσιακή πόλωση που δεν επιτρέπει «ελάχιστη έστω συναντίληψη για τα μείζονα εθνικά θέματα και τα μεγάλα προβλήματα της χώρας», ενώ από την άλλη «η πελατειακή ανοχή μεταστοιχειώνεται σε συνενοχή» και υπονομεύει εξαρχής κάθε άσκηση δημόσιας πολιτικής «των μεταρρυθμίσεων συμπεριλαμβανομένων» (το τελευταίο αυτό, ας υπογραμμισθεί με κόκκινο!).
Στο κυρίως σώμα της ανάλυσης του πώς οι διοικητικοί θεσμοί εκπηγάζουν από την πολιτική διαδικασία, μια διπλή προσέγγιση των Νίκου Ζέρβα και Μαρίας Πραβίτα οδηγεί στον πυρήνα της προβληματικότητας του συστήματος διακυβέρνησης, δικαιώνοντας τον υπότιτλο του συλλογικού αυτού έργου, «Δομές και άνθρωποι».
Πράγματι, ο πρώτος ανατέμνει με – θα λέγαμε – ένα μείγμα μελαγχολίας και εναντίωσης το πως διαμορφώθηκε και πού οδηγεί εκείνο που περιγράφει ως «πρωθυπουργοκεντρισμό» (και το οποίο είδαμε να αποθεώνεται στην τελευταία στροφή των πραγμάτων), ενώ η δεύτερη ξεναγεί στο πώς γίνεται η επιλογή ηγεσίας στην κεντρική Διοίκηση (όπου επίσης ο κατήφορος τα χρόνια της Μεταπολίτευσης είναι σταθερός). Ενός είδους αναζήτηση διεξόδου – με κατάληξη την αναφορά στις Ανεξάρτητες Αρχές – αποτελεί η εν συνεχεία πραγμάτευση από τον Κ. Μπακογιάννη εκείνου που (υπό μη-Ελληνικές συνθήκες) θα μπορούσε να αποτελέσει πλαίσιο ελέγχου της κακοδιοίκησης: γνωρίζουμε από τις τελευταίες εξελίξεις πώς κατέληξε κι αυτό!
Αντίστοιχα και με την κάποτε θεωρηθείσα «μεγάλη λευκή ελπίδα» της Αυτοδιοίκησης, που ο Ν-Κ. Χλέπας κάποια στιγμή την βλέπει ως χώρο «που ευνοεί πειραματισμούς, συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών, ανανέωση και μαθητεία του πολιτικού προσωπικού», πλην προσγειωνόμενος ο ίδιος και προσγειώνοντας τον αναγνώστη απότομα στην διαπίστωση ότι η Ελλάδα και το πολιτικό της σύστημα παραμένει από τις πιο συγκεντρωτικές της Ευρώπης. Συνδέστε, εδώ, και με την διαχρονία της συγκέντρωσης της πολιτικής εξουσίας σε όργανα και θεσμούς της κεντρικής Διοίκησης, με τον Ν. Ζέρβα να αναζητεί το νήμα από τον Καποδιστριακό κυβερνητισμό/καισαρισμό και την Οθωνική αυταρχική εμπειρία μέχρι την σπορά «πρωθυπουργοκεντρισμού» στην δεύτερη τετραετία ΠΑΣΟΚ που (κατά την διατύπωσή του) «κατέστη πιο επιθετικός» στην τωρινή στροφή των πραγμάτων. Χωρίς – πάλι το στοιχείο μελαγχολίας – να επιτευχθεί η αποτελεσματικότητα διακυβέρνησης εν ονόματι της οποίας προωθήθηκε, εν τέλει με περίπου ιεραποστολικό ζήλο επί Επιτελικού Κράτους (αυτή η τελευταία διατύπωση δική μας...).
Από κει και πέρα, η προσέγγιση της λειτουργίας της αρχής της νομιμότητας και η στάθμιση νομιμότητας/αποτελεσματικότητας από το ζεύγμα τοποθετήσεων των Δημ. Στράνη - Β. Τζέμου εισάγουν τον αναγνώστη στην συνεχή αυτή αναζήτηση ισορροπίας. Από την οποία χρήσιμο είναι να θυμάται κανείς, για παράδειγμα, παραμελημένες συχνά αξίες/αρχές όπως της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης (του πολίτη, άλλη μια έννοια που χρειάζεται αγώνα πλέον για να διεκδικήσει το προσκήνιο σε μη-ρητορική αναφορά) ή πάλι της χρηστής διοικήσεως (ως παράγοντα ορθής διαχείρισης, αλλ’ ακόμη και «υπερνομοθετικής» επιρροής αν θυμηθεί κανείς τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, με το δικαίωμα προσφυγής στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή «σε περιπτώσεις κακοδιοίκησης»).
Ενώ και μια τεχνοκρατική επένδυση της προσέγγισης στην Δημόσια Διοίκηση – σαν εκείνη που έχει ακμάσει με τόση διάθεση εκτόπισης της μέριμνας για εξασφάλιση συναινέσεων στην τελευταία στροφή των πραγμάτων – παρουσιάζεται με προσπάθεια ισορροπημένης στάσης από τον Άρη Αλεξόπουλο όσον αφορά την βάση διαμόρφωσης δημοσίων πολιτικών. Με αντιστικτική την πραγμάτευση, από τον Γ. Οικονόμου, της επίδρασης που άσκησε/δεν άσκησε η διάσταση Ευρωπαϊκής ένταξης της Ελλάδας όπου, ακόμη και μετά την υψηλής έντασης (πάντως διακηρυκτικής...) επιρροής των Μνημονίων η Ελληνική Δημόσια Διοίκηση «άλλοτε παρέμεινε αδρανής, άλλοτε απλώς απορρόφησε τις πιέσεις προσαρμογής χωρίς ριζικούς μετασχηματισμούς στην οργάνωση και λειτουργία της».
Τούτο το τελευταίο, το «χωρίς ριζικούς μετασχηματισμούς», είναι για μας το Πάρθειον βέλος αυτής της συλλογικής δουλειάς. Που, διόλου παράξενα, εισάγει ο Αντ. Μακρυδημήτρης θέτοντας ως προμετωπίδα... Μακρυγιάννη. Ναι, Μακρυγιάννη με το: «Ποιον έθνος δίχως διοίκησιν και νόμους ευδοκίμησεν και δεν εχάθη». Διερώτηση στην οποία τα πολιτικά συστήματα της Ελλάδας δίνουν – διαχρονικά – την αποστομωτική απάντηση: «Καλά, δεν σταματήσαμε να πορευόμαστε κάπως!».
Οι μειωμένες προσδοκίες, αυτό το καλό έχουν: Ικανοποιούνται πιο εύκολα.
