Οι πρόσφατες δηλώσεις του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ στο Νταβός, σύμφωνα με τις οποίες η «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» αποτελεί πλέον μια ευχάριστη ψευδαίσθηση, αποτυπώνουν μια βαθύτερη μεταβολή στο παγκόσμιο σύστημα. Δεν πρόκειται για ξαφνική αλλαγή της αμερικανικής ισχύος, αλλά για μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο αυτή ασκείται – και κυρίως για το ποιοι γίνονται πλέον οι στόχοι της.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν μια μοναδικά ισχυρή δύναμη σε στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο. Η χρήση κυρώσεων, δασμών, χρηματοπιστωτικών εργαλείων και ελέγχου εφοδιαστικών αλυσίδων ως μέσα πίεσης δεν αποτελεί νέο φαινόμενο. Χώρες όπως το Ιράν, η Ρωσία ή η Βενεζουέλα το βιώνουν εδώ και χρόνια. Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ότι παρόμοιες πρακτικές στρέφονται όλο και περισσότερο εναντίον παραδοσιακών συμμάχων της Ουάσιγκτον.
Η κρίση γύρω από τη Γροιλανδία, οι απειλές για δασμούς, οι παρεμβάσεις στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή και η πίεση προς τον Καναδά αποκαλύπτουν μια νέα πραγματικότητα: οι σύμμαχοι των ΗΠΑ είναι πλέον δυνητικά ευάλωτοι στην αμερικανική coercive diplomacy. Οι οικονομικές, στρατιωτικές και θεσμικές τους σχέσεις με την Ουάσιγκτον δημιουργούν εξαρτήσεις που περιορίζουν τα περιθώρια αντίδρασης.
Οι χώρες της Ευρωατλαντικής ζώνης βρίσκονται σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Εξαρτώνται από την αμερικανική ασφάλεια, αγοράζουν αμερικανικά οπλικά συστήματα και είναι στενά συνδεδεμένες με την οικονομία των ΗΠΑ. Μια σκληρή απάντηση στις πιέσεις ενέχει τον κίνδυνο απώλειας της βασικής τους εγγύησης ασφάλειας. Αυτό εξηγεί και τη συγκρατημένη στάση πολλών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων απέναντι στις πρόσφατες απειλές.
Παράλληλα, άλλες «μεσαίες δυνάμεις» εμφανίζονται πιο ευέλικτες. Χώρες όπως η Ινδία και η Βραζιλία διατηρούν πολυδιάστατες σχέσεις, συμμετέχουν σε εναλλακτικά σχήματα συνεργασίας και διαπραγματεύονται με μεγαλύτερη αυτονομία. Η μικρότερη εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ τούς επιτρέπει να απορροφούν καλύτερα τις πιέσεις.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Κάρνεϊ καλεί τις μεσαίες δυνάμεις να συντονιστούν και να αναπτύξουν ανεξάρτητες δυνατότητες. Ήδη καταγράφονται σημάδια μεταστροφής: ενίσχυση των σχέσεων με την Κίνα, νέες εμπορικές συμφωνίες και προσπάθειες διαφοροποίησης των εταίρων. Η τάση αυτή ενδέχεται να επιταχύνει τη μετάβαση προς έναν πιο πολυπολικό κόσμο.
Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απαραίτητα αρνητική για τις ίδιες τις ΗΠΑ. Ένα δίκτυο συμμάχων με μεγαλύτερη αυτονομία και ισχυρότερες δυνατότητες θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να αποδειχθεί πιο σταθερό. Ωστόσο, η μετάβαση ενέχει κινδύνους. Οι πιέσεις της Ουάσιγκτον παραμένουν ισχυρές και μπορούν να ανακόψουν τις προσπάθειες ανεξαρτησίας, ιδιαίτερα σε χώρες με στενούς οικονομικούς δεσμούς, όπως ο Καναδάς.
Για την Ευρώπη, το δίλημμα είναι οξύ: Στρατηγική αυτονόμηση με κόστος και ρίσκο ή διατήρηση της εξάρτησης με αντάλλαγμα βραχυπρόθεσμη ασφάλεια. Η επιλογή της «βολικής υποταγής» μπορεί να φαίνεται διαχειρίσιμη σήμερα, αλλά ενδέχεται να οδηγήσει σε μόνιμη ευαλωτότητα αύριο.
Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς χρησιμοποιείται όλο και πιο απροκάλυπτα, η μη ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών ισοδυναμεί με απώλεια διαπραγματευτικής δύναμης. Όπως υπογραμμίζεται στο Νταβός, για τις μεσαίες δυνάμεις το διακύβευμα είναι σαφές: Είτε συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των εξελίξεων είτε κινδυνεύουν να μετατραπούν σε αντικείμενο πιέσεων και επιβολής.
