Το ερώτημα αν οι αγορές μας κάνουν πιο ηθικούς ή αν, αντίθετα, διαβρώνουν τους κοινωνικούς δεσμούς αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης διαχρονικά. Από τη μία πλευρά, επικριτές θεωρούν ότι η εμπορευματοποίηση υπονομεύει την αλληλεγγύη και ενισχύει τον ατομικισμό. Άλλοι, όπως ο Γάλλος φιλόσοφος Μοντεσκιέ, υποστήριζαν ότι το εμπόριο καλλιεργεί την ευγένεια, την εμπιστοσύνη και την ανεκτικότητα. Σύγχρονες έρευνες επιχειρούν πλέον να εξετάσουν εμπειρικά ποια από τις δύο πλευρές πλησιάζει περισσότερο την αλήθεια.
Σύμφωνα με τη «θετική» άποψη, πολλές αγορές βασίζονται σε συναλλαγές μεταξύ αγνώστων. Για να λειτουργήσουν, απαιτούν πολιτισμικά χαρακτηριστικά όπως η εμπιστοσύνη, η ανοχή στη διαφορετικότητα και η αίσθηση ότι οι άνθρωποι ανήκουν σε μια ευρύτερη κοινότητα. Όσο οι αγορές επεκτείνονται, η υιοθέτηση αυτών των αξιών γίνεται οικονομικά συμφέρουσα, με αποτέλεσμα η κουλτούρα να προσαρμόζεται σταδιακά.
Παλαιότερες μελέτες έχουν δείξει ότι σε κοινωνίες με περιορισμένη συμμετοχή στις αγορές, οι κανόνες δικαιοσύνης απέναντι σε αγνώστους είναι ασθενέστεροι. Σε πειράματα κατανομής χρημάτων, άτομα από τέτοιες κοινότητες προσέφεραν μικρότερα ποσά και τιμωρούσαν λιγότερο την άδικη συμπεριφορά. Αυτό υποδηλώνει ότι η αίσθηση δικαιοσύνης δεν είναι αποκλειστικά έμφυτη, αλλά καλλιεργείται κοινωνικά.
Μια πρόσφατη μελέτη των Max Posch και Itzchak Tzachi Raz εστίασε στην οικονομική μεταμόρφωση των ΗΠΑ μεταξύ 1850 και 1920, όταν η ανάπτυξη των σιδηροδρόμων και του εμπορίου διευκόλυνε τις συναλλαγές σε εθνικό επίπεδο. Οι ερευνητές συνέκριναν περιοχές με διαφορετικό βαθμό πρόσβασης στις αγορές και διαπίστωσαν ότι εκεί όπου το εμπόριο ενισχύθηκε, η εργασία και η κοινωνική ζωή βασίστηκαν περισσότερο σε συνεργασίες με μακρινούς εταίρους.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αυξημένη διασύνδεση συνδέθηκε με μεγαλύτερη εξωστρέφεια, όπως γάμους εκτός τοπικής κοινότητας και επιλογή πιο «εθνικών» ονομάτων για τα παιδιά. Επίσης, καταγράφηκε μεγαλύτερη ανεκτικότητα, μέσω της θρησκευτικής ποικιλίας και της διαφοροποίησης στα οικογενειακά πρότυπα, καθώς και αυξημένη εμπιστοσύνη, όπως φάνηκε από τη γλώσσα των τοπικών εφημερίδων.
Ωστόσο, η μελέτη ανέδειξε και μια αρνητική πλευρά: η διεύρυνση των αγορών αποδυνάμωσε την οικογενειακή αλληλοβοήθεια, μειώνοντας τη φροντίδα ευάλωτων μελών από συγγενείς.
Συμπερασματικά, οι αγορές ενισχύουν τη συνεργασία με αγνώστους και την ανεκτικότητα, αλλά ταυτόχρονα μπορούν να χαλαρώσουν τους δεσμούς στο στενό οικογενειακό περιβάλλον. Το εμπόριο ασκεί ένα σύνθετο μείγμα επιδράσεων που αναδιαμορφώνει τις αξίες μας, χωρίς απλές απαντήσεις.
