Το πραγματικό αντίθετό της δεν είναι η απαισιοδοξία, αλλά η απάθεια – η απώλεια κινήτρου για δράση. Η ελπίδα είναι ο κινητήρας της προόδου
Σε έναν κόσμο που βομβαρδίζεται καθημερινά από ειδήσεις για πολέμους, περιβαλλοντική κατάρρευση και κοινωνική βία, η αίσθηση ότι όλα οδηγούνται προς το χειρότερο δεν είναι πια περιθωριακή· είναι σχεδόν κανονικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η ελπίδα συχνά αντιμετωπίζεται είτε ως πολυτέλεια είτε ως αφελής αισιοδοξία. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι πρόκειται για κάτι πολύ διαφορετικό και βαθιά αναγκαίο.
Σύμφωνα με τον ψυχολόγο Chan Hellman, ιδρυτή του Hope Research Center στο Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα, η ελπίδα δεν είναι συναίσθημα αλλά τρόπος σκέψης. Δεν ταυτίζεται με την ευχή ή την άρνηση της πραγματικότητας, αλλά με την πεποίθηση ότι το μέλλον μπορεί να γίνει καλύτερο και ότι εμείς έχουμε τη δυνατότητα να κινηθούμε προς αυτό.
Συνδέεται με μετρήσιμα οφέλη: Καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία, χαμηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, ισχυρότερα κοινωνικά δίκτυα και ακόμη και μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής. Λειτουργεί, με άλλα λόγια, ως προστατευτικός παράγοντας σε δύσκολες συνθήκες. Και, κρίσιμα, μπορεί να διδαχθεί και να καλλιεργηθεί.
Ένα πρώτο βήμα είναι η «άδεια» να είμαστε ελπιδοφόροι. Πολλοί μεγαλώνουν με την προειδοποίηση να μην «ανεβάζουν τον πήχη» για να αποφύγουν την απογοήτευση. Όμως, όπως επισημαίνει ο ψυχολόγος David Feldman, η απουσία ελπίδας απλώς οδηγεί σε αυτοεκπληρούμενη στασιμότητα. Η ελπίδα είναι ο ψυχολογικός κινητήρας της προόδου.
Κεντρικό στοιχείο της θεωρίας της ελπίδας είναι οι στόχοι. Όχι υποχρεωτικά μεγάλοι ή θεαματικοί, αλλά προσωπικά σημαντικοί. Ένας ουσιαστικός στόχος –κάτι που θέλουμε πραγματικά και όχι απλώς «πρέπει» να κάνουμε– μπορεί να επαναφέρει την αίσθηση σκοπού. Ακόμη και μικρές πράξεις, όπως η προσφορά ή η δημιουργία, μπορούν να λειτουργήσουν μεταμορφωτικά.
Εξίσου σημαντική είναι η ικανότητα να φανταζόμαστε διαδρομές προς αυτούς τους στόχους. Οι άνθρωποι με υψηλά επίπεδα ελπίδας τείνουν να παράγουν εναλλακτικά σχέδια όταν συναντούν εμπόδια, αντί να παραιτούνται. Η συστηματική αναζήτηση λύσεων, ακόμη και σε χαρτί, ενισχύει αυτή την αίσθηση ελέγχου.
Η ελπίδα, τέλος, δεν είναι μοναχική υπόθεση. Η υποστήριξη από άλλους –ένα τηλεφώνημα, μια λέξη ενθάρρυνσης– μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική. Το ίδιο και η επαφή με ιστορίες ανθρώπων που ξεπέρασαν δυσκολίες. Με τη φαντασία, σημειώνει ο Hellman, μπορούμε να «δούμε» τον εαυτό μας σε ένα καλύτερο μέλλον. Και αυτή ακριβώς η εικόνα αποτελεί τον πυρήνα της ελπίδας.
