Το Ιράν βιώνει ένα νέο, ιδιαίτερα επικίνδυνο κύμα κοινωνικής αναταραχής, το οποίο πολλοί αναλυτές θεωρούν το σοβαρότερο που έχει αντιμετωπίσει το Ισλαμικό καθεστώς εδώ και δεκαετίες. Οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν στα τέλη Δεκεμβρίου, με αφετηρία την οικονομική κατάρρευση και τη νομισματική κρίση, έχουν πλέον λάβει χαρακτηριστικά γενικευμένης εξέγερσης, αμφισβητώντας ευθέως τη νομιμοποίηση της εξουσίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στο επίκεντρο των κινητοποιήσεων βρίσκεται το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης. Ιστορικά, το παζάρι υπήρξε πυλώνας στήριξης του καθεστώτος και σύμβολο κοινωνικής συντηρητικότητας. Η απεργία των εμπόρων, που διαρκεί σχεδόν δύο εβδομάδες, λειτουργεί ως καταλύτης, ενθαρρύνοντας ευρύτερα κοινωνικά στρώματα να κατέβουν στους δρόμους. Όπως περιγράφουν διαδηλωτές, η αίσθηση αυτή τη φορά είναι διαφορετική: η διαμαρτυρία δεν περιορίζεται στην ακρίβεια ή στην πείνα, αλλά εκφράζει μια συνολική απόρριψη του πολιτικού συστήματος.
Η κοινωνική οργή τροφοδοτείται από μια βαθιά και παρατεταμένη οικονομική κρίση. Ο πληθωρισμός έχει εκτιναχθεί, το εθνικό νόμισμα έχει καταρρεύσει και βασικά αγαθά έχουν γίνει απλησίαστα για μεγάλο μέρος των περίπου 90 εκατ. κατοίκων. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, οι τιμές βασικών τροφίμων αυξήθηκαν κατά μέσο όρο πάνω από 50% σε έναν χρόνο, ενώ εκατομμύρια νοικοκυριά έχουν οδηγηθεί στη φτώχεια την τελευταία πενταετία. Οι αμερικανικές κυρώσεις, η πτώση των τιμών του πετρελαίου και η χρόνια κακοδιαχείριση έχουν αφήσει την οικονομία χωρίς αντοχές.
Η απάντηση της κυβέρνησης —ένα μηνιαίο επίδομα περίπου 7 δολαρίων και υποσχέσεις για περιορισμό της αισχροκέρδειας— θεωρείται από τους πολίτες προσχηματική και ανεπαρκής. Πολλοί μιλούν για ένα κράτος που μοιάζει παράλυτο και ανίκανο να λάβει ουσιαστικές αποφάσεις. Ακόμη και πρώην αξιωματούχοι παραδέχονται δημόσια ότι η διακυβέρνηση μοιάζει να έχει αφεθεί «στη μοίρα και στα γεγονότα».
Το πολιτικό μήνυμα των διαδηλώσεων έχει επίσης μεταβληθεί. Η επανεμφάνιση του Ρεζά Παχλαβί, γιου του ανατραπέντος Σάχη, ως συμβολικού σημείου αναφοράς δείχνει όχι τόσο νοσταλγία για το παρελθόν, όσο απελπισία για το παρόν. Για πολλούς διαδηλωτές, η απομάκρυνση του σημερινού καθεστώτος έχει καταστεί σημαντικότερη από το ποιος θα το διαδεχθεί.
Το καθεστώς, πιστό στο μοτίβο του παρελθόντος, απαντά με απειλές και καταστολή. Οι Φρουροί της Επανάστασης προειδοποιούν για θανατικές ποινές σε όσους θεωρούνται «ταραχοποιοί», ενώ το κλείσιμο του διαδικτύου επιχειρεί να περιορίσει τον συντονισμό και την προβολή των κινητοποιήσεων. Ωστόσο, παρατηρείται μειωμένη παρουσία δυνάμεων ασφαλείας στους δρόμους, στοιχείο που ερμηνεύεται είτε ως έλλειψη δυνατοτήτων είτε ως φόβος περαιτέρω κλιμάκωσης.
Η εσωτερική κρίση συμπίπτει με μια εξαιρετικά δυσμενή γεωπολιτική συγκυρία. Η αποδυνάμωση των περιφερειακών συμμάχων του Ιράν, τα πρόσφατα ισραηλινο-αμερικανικά πλήγματα και οι απειλές της Ουάσιγκτον εντείνουν την αίσθηση περικύκλωσης. Το παραδοσιακό δόγμα ασφάλειας της Τεχεράνης εμφανίζεται ρηγματωμένο.
Συνολικά, το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η συσσώρευση οικονομικής εξαθλίωσης, κοινωνικής απονομιμοποίησης και γεωπολιτικής πίεσης δημιουργεί μια εκρηκτική συνθήκη. Για πρώτη φορά εδώ και χρόνια, μεγάλα τμήματα της κοινωνίας δείχνουν να πιστεύουν ότι δεν έχουν τίποτα άλλο να χάσουν. Και αυτή ακριβώς η πεποίθηση είναι που καθιστά τη σημερινή εξέγερση τη μεγαλύτερη απειλή για τη βιωσιμότητα του Ισλαμικού καθεστώτος.
