Συνεχίζοντας την παράδοση των μεγάλων νωπογραφιών που εγκαινίασε με την «Ιδεολογία του δεξιού Κράτους 1949-1967» (1993) ή πάλι με την «Δικτατορία των Συνταγματαρχών» (1996) στου Παπαζήση, και με την «Βασιλεία στην Νεότερη Ελληνική Ιστορία» (1994) στου Λιβάνη, κυρίως όμως συνέχισε με την μείζονα παρουσίαση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου «Ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του» (2020) στις Εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, ο Μ. Μελετόπουλος έρχεται εδώ, με την παρουσίαση του φαινομένου – υπό περισσότερες της μιας έννοιες... – Παναγή Παπαληγούρα, να φωτίσει μια παράδοξα παραγνωρισμένη φιγούρα της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Παράλληλα, αυτό, με το μετέωρο βήμα της μεταπολεμικής Ελλάδας στο τεντωμένο σκοινί που συνέδεε την παραδοσιακή πολιτική σκηνή με το άνοιγμα στο διεθνές και το ευρωπαϊκό. τις εύκολες ερμηνείες της πολιτικής μας καθημερινότητας με την γνωριμία με τις μεγάλες αναζητήσεις της εποχής.
Έτσι, ο Παπαληγούρας της διατριβής «Théorie de la Société Internationale» /Θεωρία της Διεθνούς Κοινωνίας, εκπονημένη τις παραμονές και στο ξεκίνημα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου με κοινωνιολογική γωνία θέασης των Διεθνών Σχέσεων (την ώρα που αποτύγχανε η Κοινωνία των Εθνών και η γλώσσα της ισχύος μεταφραζόταν σε πολεμική σύγκρουση στην Ευρώπη) και με επιβλέποντα τον μεγάλο Hans Kelsen και με αναγωγές στην υπαρξιακή προσέγγιση αντί της (τότε, πάντως) κυριαρχίας της νομικής ματιάς στις Διεθνείς Σχέσεις, είναι εντέλει ο ίδιος Παπαληγούρας που, στα πρώτα βήματα της Μεταπολίτευσης μετά την δικτατορία των Συνταγματαρχών οπότε επιχειρούνταν να επαναθεσμισθεί η πολιτική Ελλάδα και να επαναλειτουργήσει η οικονομία, κατηγορήθηκε για «σοσιαλμανία» από τους επιχειρηματικούς κύκλους τους βολεμένους στην ασυδοσία. Και τούτο, ενώ προσπαθούσε (με κάλυψη Κωνσταντίνου Καραμανλή, ασφαλώς) να ωθήσει προς μια νέα ισορροπία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Είναι, εδώ, πάλι ο ίδιος Παπαληγούρας που λειτούργησε ως Γενικός Γραμματέας Επισιτισμού και εν συνεχεία ως Υφυπουργός Εφοδιασμού στην μεταπολεμική Κυβέρνηση Παν. Κανελλόπουλου – με συνυπουργούς του 27χρονου Παπαληγούρα π.χ. Κωνσταντίνου Τσάτσο, Γεώργιο Μαγκάκη, Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο – και ο οποίος τρεις δεκαετίες αργότερα θα βρισκόταν στο πηδάλιο των διαπραγματεύσεων για την προσχώρηση της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ. Προσπαθώντας μάλιστα να δώσει/διατηρήσει κάποιο τεχνοκρατικό περιεχόμενο στις εν λόγω διαπραγματεύσεις, με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή να επιβάλλει εντέλει την επίσπευση/το απότομο κλείσιμο του 1979, στην λογική της «πολιτικής συμφωνίας».
Ο Μελετόπουλος, έχοντας πρόσβαση και στο αρχείο της οικογένειας Παπαληγούρα, είναι φανερό ότι συναρπάζεται από την πολυπρισματική προσωπικότητα που παρακολουθεί και ανατέμνει. προσωπικότητα η οποία κατορθώνει να ακολουθεί ταυτόχρονα στην διαδρομή του βουλευτή Αργολίδος Κορινθίας αλλά και του συμμετέχοντος στους προβληματισμούς αιχμής της διεθνούς κοινωνίας (και, τελικά, της διεκδίκησης θέσης στην Ευρωπαϊκή σκηνή για μια Ελλάδα με πλήθος οικονομικών αγκυλώσεων). Σαγηνευμένος ο ίδιος – δεν το κρύβει – από μια φιγούρα που μετέχει στην διεθνή/Ευρωπαϊκή κοινωνιολόγηση των προσεγγίσεων στις διεθνείς ισορροπίες και την ίδια στιγμή δεν διστάζει να ενταχθεί στην προνεωτερική ελληνική πολιτική διαπάλη, μια φιγούρα που προσέρχεται στις μεγάλες συζητήσεις για την μεταπολεμική ανάπτυξη της Ελλάδας με το αίτημα της εκβιομηχάνισης αλλά δεν παραβλέπει τις συνθήκες ένδειας μεγάλου μέρους του πληθυσμού και ιδίως της καθημαγμένης υπαίθρου, μια φιγούρα που κατά την Μεταπολίτευση ξαναβλέπει να εκτυλίσσεται η διαμάχη για το παραγωγικό πρότυπο (προτού ο όρος κυριαρχήσει στην ευρύτερη δημόσια συζήτηση) με επικέντρωση στον ρόλο του Κράτους αλλά χωρίς παρωπίδες για την ροπή ισχυρής μερίδας της Ελληνικής επιχειρηματικότητας προς τον κρατικοκεντρικό παρασιτισμό, ο Μ. Μελετόπουλος ουσιαστικά προσκαλεί τον αναγνώστη και τον συνοδεύει σε μια επανεπίσκεψη της πολιτικής και οικονομικής διαδρομής της Ελλάδας των δεκαετιών του ΄40 έως και του ΄70.
Με τον Παναγή Παπαληγούρα εκφραστή των αναζητήσεων αλλά και των αδιεξόδων της ελληνικής προσπάθειας, μανιώδη καπνιστή και με γραφείο στο ημιυπόγειο της οδού Καρνεάδου, αντιπαρατιθέμενο με την αυταρχική φιγούρα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στα ξεκινήματά του δεκαετίας του ΄50 αλλ’ εν συνεχεία στενότατου υποστηρικτή της εκσυγχρονιστικής (προτού κι αυτός ο όρος πολιτογραφηθεί...) τροχιάς που χάραξε. (Εδώ, μια παρένθεση: Στα «μετά Καραμανλή» χρόνια της ΕΡΕ, η σχετική νηφαλιότητα Παπαληγούρα υποχώρησε. Δικής του έμπνευσης, ή πάντως εκφώνησης ήταν το προεκλογικό σύνθημα: «Ελληνικέ λαέ, η δραχμή αυτή είναι δική σου. Μην αφήσεις τον Παπανδρέου να στην πάρει!»). Αγνοημένος από τους πάντες στα χρόνια της Χούντας, έγινε περιζήτητος πόλος από τους οικονομικούς κύκλους ευθύς ως επανήλθε η δημοκρατία στα μέσα της δεκαετίας του ΄70. κεντρική φιγούρα της πρόσληψης των ευρωπαϊκών πειθαρχιών κατά την διαπραγμάτευση της ένταξης πλην έμεινε με τα μάτια ανοιχτά στην διόλου ευθύγραμμη πραγματικότητα της λειτουργίας των τότε Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.
Παρακολουθεί ο Μελετόπουλος με στοργή την τελευταία φάση της ζωής του Παπαληγούρα, όπως συνδυάστηκε η περιθωριοποίησή του από την κεντρική δυναμική της πολιτικής σκηνής με τα συμπτώματα της ασθένειας που τελικά τον κατανίκησε – χωρίς να στέκεται πολύ στο πόσο η περιθωριοποίηση του αυτή «αξιοποίησε» την αποδυνάμωση της υγείας του προκειμένου να δικαιολογηθεί πολιτικά η εν λόγω περιθωριοποίηση...
[Ως 60σελίδο Παράρτημα του βιβλίου, δίνεται μια συνοπτική παρουσίαση, με μετάφραση αποσπασμάτων, της διδακτορικής διατριβής του Παναγή Παπαληγούρα. Μιας δουλειάς που ποτέ δεν κατορθώθηκε να μεταφερθεί στα ελληνικά από τα γαλλικά/να μπολιάσει την ευρύτερη ελληνική προσέγγιση στις διεθνείς σχέσεις. Σε χρόνια όπου η έννοια των μεγάλων κυριαρχιών επανέρχεται πιεστικά στο προσκήνιο, ας διαβαστεί το παρακάτω απόσπασμα:
«Το Κράτος δεν είναι ένα τυχαίο κοινωνικό συμβάν, ανήκει ουσιαστικά σε μια τάξη που υπερβαίνει την παρούσα πραγματικότητα και την κάνει να εξαρτάται από το παρελθόν και το μέλλον της Αυτοκρατορίας και καμία δύναμη δεν μπορεί να το εξαλείψει. Η ιδέα της Αυτοκρατορίας λειτουργεί δημιουργικά μόνον εφ’ όσον ο λαός πλαισιώνεται από μια νόμιμη αρχή, θεματοφύλακα αρχαίας παράδοσης, επιφορτισμένης με μεταφυσική αποστολή. Αυτή η αποστολή δεν συνίσταται στην ενοποίηση του κόσμου. Το περιεχόμενό της είναι να διατηρήσει ζωντανή και οικουμενικά έγκυρη μια από τις μεγάλες ιστορικές λύσεις που έδωσε το αντικειμενικό πνεύμα στα διαχρονικά πολιτικά προβλήματα του δυτικού κόσμου»].
Για τον Μ. Μελετόπουλο η περίπτωση Παπαληγούρα θα άξιζε να λειτουργήσει ως πρότυπο «έστω και με μεγάλη χρονική καθυστέρηση (εάν) η Ελλάδα αποφασίσει να μεταλλαχθεί, τελικώς, σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα». Ούτε οι ελληνικές εξελίξεις της τελευταίας περιόδου, ούτε όμως και οι ευρωπαϊκές, τροφοδοτούν μια τέτοια αισιοδοξία. Πάντως το βιβλίο, πολυεπίπεδα χρήσιμο.
