Στην εποχή μας, συμβιώνουν κρίσεις από-παγκοσμιοποίησης, κλιματικής αλλαγής και γεωπολιτικών συσπάσεων που δημιουργούν φόβους και αβεβαιότητες. Η νέα αμερικανική οικονομική και διεθνής πολιτική ανατρέπει δεδομένα και διογκώνει τις αβεβαιότητες. Οι κοινωνίες, αναζητούν σταθερότητα, ασφάλεια, εσωτερική ισορροπία. Την αναζήτηση αναδέχονται οι «προφήτες» της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ).
Οι τεχνο-προφητείες υπόσχονται νεωτερικότητα παντού: νέες πηγές παραγωγικότητας, νέα κέρδη, νέες σχέσεις εργασίας και κεφαλαίου, ακόμη νέα … οικόπεδα στο διάστημα. Στην παγκόσμια εικόνα οι υποσχέσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) προβάλλουν ως σωτήριο όραμα. Εκ των πραγμάτων όμως, οι υποσχέσεις θα αντιμετωπίσουν πλήθος αστάθμητους παράγοντες. Οι κοινωνικές και διεθνείς εντάσεις που αυξάνονται, σκεπάζουν με πέπλο αοριστίας κοινωνικές σχέσεις που θα προκύψουν, αναπτυξιακές ευκαιρίες που ίσως διαψευσθούν, νέες ανισότητες και ανισορροπίες που θα εκδηλωθούν, πολιτεύματα και συμμαχίες που θα επικρατήσουν όταν τα όποια οράματα υλοποιηθούν.
Σε πλαίσιο πολλαπλής αβεβαιότητας, το αμερικανικό χρηματιστήριο εκπλήσσει. Λειτουργεί ως πίστα αισιοδοξίας: Μία πελώρια χοάνη ρευστότητας και κεφαλαίων από όλο τον κόσμο που επιδεικνύει μεγάλη άνοδο τιμών και διακινεί υψηλή συγκέντρωση κεφαλαίων στον τομέα της ΤΝ.
Πολλοί αναρωτιούνται εάν το 2026 θα συνεχίσει η αμερικανική χρηματιστηριακή αισιοδοξία, ή εάν θα υπάρξει διόρθωση τιμών. Η διόρθωση μπορεί να είναι σταδιακή αλλά μπορεί να είναι απότομο «σκάσιμο φούσκας». Αυτό θα ασκήσει επίδραση στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Το ενδεχόμενο αμερικανικών ανατροπών είναι ικανό να μεταδοθεί διεθνώς. Αυτό ακριβώς συνέβη με άλλες κρίσεις, μαζί και την πρόσφατη, κρίση της «Dotcoms» του 2000.
Στο επίκεντρο των τωρινών χρηματιστηριακών ανατιμήσεων βρίσκεται η ομάδα των επτά «γιγάντων» της ΤΝ (1). Η ομάδα ελέγχει περί το ένα τρίτο της κεφαλαιοποίησης της αμερικανικής αγοράς!! Είναι πρωτοπόρα στην άνοδο των τιμών, εμπνέει αισιοδοξία πελώριων προοπτικών, αλλά εγείρει και ερωτηματικά για τις μεγάλες ανατιμήσεις. Πρόκειται άραγε για δίκαιη τιμολόγηση μελλοντικών ευκαιριών και κερδοφορίας; Μήπως οι ίδιες οι ανατιμήσεις τροφοδοτούν υπερβολικές προσδοκίες και επιπλέον άλματα τιμών; Μήπως, ο αγοραστικός ενθουσιασμός αποδειχθεί υπερβολικός, ή μήπως αντίθετα είναι δικαιολογημένος αυτή τη φορά;
Οι εταιρικοί φορείς της Τεχνητής Νοημοσύνης κατέχουν προβεβλημένη θέση στην επικαιρότητα. Πολλαπλασιάζουν την δημοφιλία των σχεδίων τους, χωρίς να πολυμιλούν για κινδύνους ή κοινωνικά κόστη των εφαρμογών της ΤΝ. Οι όποιες επιπτώσεις ορίζονται από κερδοφόρες επιλογές των εταιριών, χωρίς ρυθμιστικές παρεμβάσεις «δημοσίου συμφέροντος». Η αμερικανική κυβέρνηση ακολουθεί πολιτική «ρυθμιστικής αποχής», απηχώντας εμπιστοσύνη στο τεχνολογικό κατεστημένο. Αυτό ωστόσο θα δυσκολέψει την αναγνώριση και διαχείριση κοινωνικών κοστών και κινδύνων από την επέκταση της ΤΝ, που ασφαλώς θα προκύψουν, π.χ. στα πεδία της απασχόλησης, των ενεργειακών χρήσεων και αλλού.
Η σημερινή κατάσταση έχει ευδιάκριτες ομοιότητες με παλαιότερα περιστατικά χρηματιστηριακών «φουσκών» που σκάσανε, δημιουργώντας οικονομική δυσπραγία. Η μεγάλη πτώση των τιμών στην αγορά NASDAQ τον Μάρτιο του 2000 συνέβη σε περιβάλλον υψηλών προσδοκιών πάλι για τις πρωτοπόρες τεχνολογίες της εποχής (Βιοτεχνολογία, Ιντερνέτ, πληροφορική). Από τον γενικευμένο θαυμασμό των τεχνολογιών αναπηδούσε και τότε η αίσθηση «Νέας Εποχής». Και η αίσθηση «Νέας Εποχής» φλογίζει την αγοραστική επιθυμία της χρηματιστηριακής «Κοινής Γνώμης». Οι τεχνολογικές εταιρίες έσερναν και τότε τον χορό των ανατιμήσεων. Αποτέλεσμα ήταν η υπερβολή, η «φούσκα» των τιμών που όσο μεγάλωνε τόσο πιο εύθραυστη γινόταν, και που τελικά, έσκασε με πάταγο. Μία «φούσκα» που σκάει δημιουργεί παράπλευρες απώλειες, ιδίως αν η προηγούμενη άνοδος είχε τροφοδοτηθεί με δανεισμό.
Ασφαλώς τότε, όπως και τώρα, η αντίληψη του περάσματος σε «Νέα Εποχή» που δημιουργεί άνοδο δεν ήταν ψευδαίσθηση ή οφθαλμαπάτη! Η καινοτομία της ΤΝ και η ανατροπή στα σημερινά «παραγωγικά πρότυπα» είναι πραγματικές δυνάμεις. Η ανάγκη πελώριας συγκέντρωσης κεφαλαίων για υποδομές, έρευνα, επενδύσεις είναι επίσης πραγματική. Ωστόσο, το 1999-2000, η διαδικασία αποτίμησης οδηγήθηκε σε υπερβολή από άκρατο συνωστισμό αγορών - «Παράλογος Ενθουσιασμός» (2).
Θα επαναληφθεί άραγε το φαινόμενο σήμερα, ή αυτή η φορά θα διαφέρει; (3) Η ανησυχία σχετίζεται με το ότι η στιγμή που σκάνε οι «φούσκες» είναι απρόβλεπτη και οδυνηρή. «Μία φούσκα αναγνωρίζεται μόνον αφού σκάσει» έλεγε ο έμπειρος πρόεδρος της FED, Alan Greenspan. Η ακολουθία «συνεχής υπερτίμηση - αιφνίδια υποτίμηση» δημιουργεί κινδύνους πτωχεύσεων, αφερεγγυότητας και κλυδωνισμών. Επιπλέον μία συνεχής (και προσδοκώμενη) μείωση των επιτοκίων διευκολύνει την εμφάνιση φαινομένων «φούσκας».
Πέραν όμως από τα χρηματιστηριακά, η μονοπωλιακή ισχύς του τεχνολογικού τομέα που μεταφράζεται σε υπερβάλλουσα επιρροή του σε δημόσιες πολιτικές είναι παράλληλο σοβαρό ζήτημα. Δυναμώνει την ανάγκη για θεσμούς και εξουσίες, που ανακόπτουν την αποκλειστικότητα του ιδιωτικού συμφέροντος, και την εξισορροπούν με ανάδειξη του δημόσιου συμφέροντος στην πολιτική πράξη.
Στην ίδια την αμερικανική ιστορία υπάρχει το παράδειγμα της Gilded Age, (Επίχρυση Εποχή), που μάλιστα ανέδειξε λογοτεχνικά ο Mark Twain. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ένα κύμα νεωτερικής εκβιομηχάνισης (ατσάλι, πετρέλαιο σιδηρόδρομος) ανέδειξε πανίσχυρους «βαρώνους» με πολιτική ισχύ (Rockfeller, Morgan, Carnegie, Vanderbilt κ.α.). Την εποχή εκείνη διαδέχθηκε περίοδος μεταρρυθμίσεων με ισχυρές αντι-μονοπωλιακές πολιτικές, αποτροπή της πολιτικο-οικονομικής διαπλοκής, ρυθμίσεις ασφάλειας τραπεζικών πρακτικών, που ωφέλησαν την σταθερή ανάπτυξη. Η πρόκληση της μονοπωλιακής ισχύος δημιούργησε τότε την ιστορική της αντίδραση. Το πότε και πως θα ξανασυμβεί αυτό είναι ένας ακόμη αστάθμητος παράγων της εποχής. Αλλά αυτό αξίζει νέο άρθρο για το 2026!
(*) O Σταύρος Β. Θωμαδάκης είναι Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ, πρώην Πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, πρώην Πρόεδρος International Ethics Standards Board for Accountants (NY).
