Ζούμε σε έναν κόσμο που έχει σχεδιαστεί γύρω από την αυτοεξυπηρέτηση. Από τα ταμεία χωρίς προσωπικό στα σουπερμάρκετ έως την ψηφιακή ψυχαγωγία και τις σχέσεις με chatbots, η καθημερινότητα γίνεται όλο και πιο άνετη, λιγότερο απαιτητική σε ανθρώπινη επαφή και, υποτίθεται, πιο «ελεγχόμενη». Όμως αυτή η άνεση φαίνεται να συνοδεύεται από ένα αυξανόμενο αίσθημα μοναξιάς και ψυχικής δυσφορίας. Την ίδια στιγμή που η κοινωνία γίνεται πιο αυτάρκης, γίνεται και πιο εύθραυστη.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου το 4,4% του παγκόσμιου πληθυσμού πάσχει από αγχώδεις διαταραχές, ενώ η μοναξιά συνδέεται με δεκάδες θανάτους κάθε ώρα. Παράλληλα, οι βιομηχανίες αυτοβελτίωσης και ευεξίας γνωρίζουν αλματώδη ανάπτυξη. Η αγορά της «αυτοβελτίωσης» αποτιμάται πλέον σε δεκάδες δισ. δολάρια, ενώ η ευρύτερη αγορά του wellness αγγίζει τα 2 τρισ. δολάρια. Η ενσυνειδητότητα, η θεραπεία και η ψυχική υγεία βρίσκονται στο επίκεντρο, ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές.
Το παράδοξο είναι προφανές: Πώς γίνεται να επενδύουμε τόσο πολύ στο να «δουλέψουμε με τον εαυτό μας» και ταυτόχρονα να νιώθουμε όλο και λιγότερο ικανοί να ανταπεξέλθουμε; Μια πιθανή απάντηση είναι ότι έχουμε αρχίσει να παθολογικοποιούμε κάθε δυσκολία. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η τάση να ερμηνεύουμε καθημερινές προκλήσεις ως σοβαρά ψυχικά προβλήματα μπορεί να λειτουργεί αυτοεκπληρούμενα, ενισχύοντας τελικά το άγχος και τη δυσφορία.
Η ισορροπία ανάμεσα στην ευαισθητοποίηση και στην υπερψυχιατρικοποίηση είναι λεπτή. Η αυτοβελτίωση δεν είναι άχρηστη ούτε περιττή. Όμως η υπερβολική εστίαση στον εαυτό φαίνεται να έχει επισκιάσει κάτι θεμελιώδες: Την αξία της προσφοράς προς τους άλλους. Καθώς η θρησκεία υποχωρεί σε πολλές δυτικές κοινωνίες, υποχωρεί μαζί της και η έννοια της υπηρεσίας. Η εθελοντική δράση, που κάποτε αποτελούσε βασικό τρόπο κοινωνικής συμμετοχής, βρίσκεται σε κάμψη. Στη Βρετανία, το ποσοστό των ενηλίκων εθελοντών έχει μειωθεί δραστικά μέσα σε μία δεκαετία.
Κι όμως, η εμπειρία δείχνει ότι η προσφορά δεν επιβαρύνει ψυχικά – αντιθέτως, συχνά λειτουργεί θεραπευτικά. Ο εθελοντισμός δημιουργεί νόημα, συγκέντρωση και μια μορφή «ενσυνειδητότητας» που δεν προκύπτει από εφαρμογές ή podcasts, αλλά από την άμεση επαφή με κάτι ουσιαστικότερο από τον ίδιο μας τον εαυτό. Η ενασχόληση με τις ανάγκες των άλλων απομακρύνει προσωρινά το άγχος της καθημερινότητας και επανασυνδέει το άτομο με την κοινωνία.
Ίσως, λοιπόν, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν προσπαθούμε αρκετά να γίνουμε καλύτεροι, αλλά ότι προσπαθούμε με λάθος τρόπο. Η αυτοεκτίμηση δεν καλλιεργείται μόνο με εσωτερική εργασία, αλλά και με πράξεις που έχουν αξία πέρα από εμάς. Σε έναν κόσμο που μετρά τα πάντα σε αγορές και δείκτες, η προσφορά προς τους άλλους θυμίζει ότι υπάρχει και ζωή έξω από αυτούς – και ίσως εκεί να βρίσκεται ένα κομμάτι της χαμένης μας ευεξίας.
