Στις αναλύσεις για τα κακώς κείμενα στη χώρα μας εδώ και δεκαετίες αναφέρεται το πρόβλημα των θεσμών. Έχουν γραφτεί πολλά σε σχέση με τις θεσμικές αδυναμίες και τις αιτίες τους, συχνά με αναφορά σε συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές που εκφράζουν ή και επιτείνουν το πρόβλημα. Άλλες δημοκρατικές χώρες, οι οποίες θεωρούνταν πρότυπο έδειχναν την οικοδόμηση ισχυρών θεσμών και κοινωνικής εμπιστοσύνης στους θεσμούς, ως το κρίσιμο ζητούμενο. Αυτό ήταν το κλειδί για την υπέρβαση των ελλειμμάτων της κρατικής και ευρύτερα πολιτικής λειτουργίας και στην Ελλάδα. Η δύναμη των θεσμών θα μπορούσε να αντισταθμίσει τις αδυναμίες των προσώπων, προσδιορίζοντας συμπεριφορές, θέτοντας προδιαγραφές και όρια συμβατά με την κοινωνικά επωφελή τους λειτουργία.
Πιο πρόσφατα αυτή η πεποίθηση για την παντοδυναμία των θεσμών αρχίζει να κλονίζεται. Ανακαλύπτουμε αντίθετα ότι εξω-θεσμικές συμπεριφορές τους παρακάμπτουν και τους αγνοούν. Αντί να καθορίζει τις συμπεριφορές, η λειτουργία των θεσμών καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά των προσώπων. Γίνονται εργαλεία για σκοπούς άσχετους με την κοινωνική τους αποστολή. Και κυρίως, σε χώρες που αποτελούσαν σημεία αναφοράς, οι θεσμοί εμφανίζουν συμπτώματα παρακμής αδιανόητα μέχρι πρότινος. Ταυτόχρονα, εμφανίζεται στην κοινωνία μια κουλτούρα που επικροτεί την περιφρόνηση των κανόνων και των θεσμικών περιορισμών από τις πολιτικές ηγεσίες, που καθιστά τους θεσμούς εργαλεία κοινωνικής αλλά και προσωπικής εκδίκησης.
Σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται μια εναλλακτική αντίληψη της «δημοκρατίας», χωρίς σεβασμό σε θεσμούς και στα όρια που αυτοί θέτουν στις ατομικές, κοινωνικές και πολιτικές συμπεριφορές. Η διαμόρφωση αυτής της αντίληψης αποτελεί προϊόν κοινωνικών διεργασιών που διέλαθαν την προσοχή για δεκαετίες και που απασχόλησαν μόνο όταν εκφράστηκαν πλέον εκλογικά, σε διάφορες μορφές λαϊκισμού. Πολιτικοί ηγέτες αυτού του ρεύματος αναπροσδιορίζουν την έννοια της δημοκρατίας εις βάρος των ενδιάμεσων θεσμικών πεδίων που την οικοδομούν ως σύστημα διακυβέρνησης το οποίο δεν ανέχεται την ανεξέλεγκτη άσκηση εξουσίας. Σήμα κινδύνου εξέπεμψαν διάφοροι συγγραφείς ήδη από την πρώτη εκλογή Τραμπ, με ανησυχητικούς τίτλους, όπως το Πώς πεθαίνουν οι Δημοκρατίες (Λεβίτσκι και Ζίμπλατ 2018).
Αναζητώντας τις ευρύτερες αιτίες μπορεί κανείς να αποδώσει αυτή την εξέλιξη μεταξύ άλλων: Στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν εθνικές οικονομικές κρίσεις που εμφανίστηκαν στον απόηχο της μεγάλης κρίσης του 2008. Στην ανοχή υπονομευτικών πολιτικών συμπεριφορών από εθνικά κράτη που αγνόησαν επιδεικτικά το δημοκρατικό και θεσμικό κεκτημένο της ΕΕ. Στο ότι οι κατακτήσεις της δημοκρατίας, των θεσμών και τους κράτους δικαίου θεωρήθηκαν πλέον δεδομένες. Στην πεποίθηση αν όχι θριαμβολογία ότι πρόοδος και παγκοσμιοποίηση αποδεσμεύουν μόνο θετικές δυνάμεις. Στην ψευδαίσθηση ότι η απελευθέρωση της επικοινωνίας λόγω νέων τεχνολογιών σημαίνει εκδημοκρατισμό. Και ακόμη στη λογική που κάνει εκπτώσεις προβάλλοντας ότι η παραβίαση των κανόνων και ασέβεια έναντι των θεσμών συγκρίνεται με το χείρον: άλλοι έκαναν χειρότερα.
Σε μια προσπάθεια κατανόησης του φαινομένου, ο Ροζανβαλόν (1) προσφεύγει στη παρατηρούμενη απίσχναση του συστήματος (ή συμπλέγματος) των «αφανών θεσμών». Αυτοί είναι που συνδέουν τα άτομα και προσφέρουν τα κοινά σημεία αναφοράς των κοινωνιών: Εμπιστοσύνη (confiance), αυθεντία (autorité), νομιμοποίηση (légitimité). Είναι αφανείς διότι δεν ορίζονται από νόμους και δεν καθοδηγούνται από συγκεκριμένες ηγεσίες. Η κύρια λειτουργία τους είναι η διαμόρφωση και οργάνωση του «κοινού νοήματος» σε μια κοινωνία: Η εμπιστοσύνη επιτρέπει τη μείωση της αβεβαιότητας που είναι εγγενής στην κοινωνική ζωή. Η αυθεντία υποδεικνύει την κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθηθεί δίνοντας νόημα στην ανθρώπινη δράση, συνδέοντας την ιστορία με ένα συλλογικό σχέδιο για το μέλλον. Και η νομιμοποίηση υπερβαίνει τη βραχυπρόθεσμου χαρακτήρα εργαλειακή νομιμότητα (π.χ. εκλογές) και υπογραμμίζει τη μακροπρόθεσμη προσήλωση στις αξίες που στηρίζουν την κοινή προσπάθεια.
Στη νεωτερικότητα οι αφανείς θεσμοί υποβαθμίσθηκαν σταδιακά και ο ρόλος τους κατέληξε δευτερεύων. Η νομιμοποίηση μετατράπηκε σε (τυπική) νομιμότητα, η αυθεντία σε εξουσία και η εμπιστοσύνη υποκαταστάθηκε από την εγγύτητα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποδομήθηκαν τα κοινά σημεία αναφοράς της κοινωνίας (déconstruction du commun) και αυτή βρέθηκε βαθιά διαιρεμένη.
Συνεχίζοντας τον προβληματισμό του Rosanvallon, το ερώτημα είναι συνεπώς αν βρισκόμαστε πλέον σε μια φάση αλλαγής παραδείγματος διακυβέρνησης ή ακόμη επιστροφής σε παλαιότερες μορφές της. Δεν είναι σαφές ποιο είναι το νέο, αλλά φαίνεται να αμφισβητείται η κυριαρχία του προηγουμένου: Εκείνου που βάσισε τη δημοκρατία στην ισχύ των αφανών θεσμών, οι οποίοι στήριζαν και νοηματοδοτούσαν τους τυπικούς θεσμούς και μέσω αυτών τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Αν λοιπόν οι θεσμοί δεν εκφράζουν το κοινό νόημα μιας κοινωνίας, και δεν καθοδηγούν τη συλλογική αντίληψη και πορεία, ποια θα ήταν η εναλλακτική; Τα πρόσωπα; Με την αστάθεια, την έλλειψη προβλεψιμότητας ή και τον ωφελιμισμό που συχνά που τα χαρακτηρίζουν;
Και όμως, προς αυτήν την εναλλακτική φαίνεται να κινούνται μεγάλοι αριθμοί ψηφοφόρων, που εμφανίζονται έτοιμοι να εναποθέσουν τις ελπίδες τους σε ισχυρούς, αυταρχικούς έως και απρόβλεπτους ηγέτες με επιχείρημα την αποτελεσματική διαχείριση και οδηγό τον πατερναλισμό. Από τη στιγμή που διαρρηγνύεται ο κοινωνικός δεσμός που συγκροτείται από τους αφανείς θεσμούς, οι τυπικοί θεσμοί τείνουν να αποτύχουν ή και έχουν ήδη αποτύχει στα μάτια πολλών.
Είναι αναστρέψιμη η πορεία αυτή; Αναστρέψιμη είναι. Δεν είναι όμως σαφές το πότε και πώς. Στο μεταξύ το κοινωνικό κόστος της καθυστέρησης θα διογκώνεται. Είναι επείγον να αναγεννηθεί ο (ψυχικός) δεσμός της κοινωνίας με τους (αφανείς) θεσμούς. Οι ευθύνες των υπευθύνων στους ορατούς (τυπικούς) θεσμούς είναι μεγάλες ώστε τουλάχιστον να μην γίνουν τα πράγματα χειρότερα.
(1) Pierre Rosanvallon, Les institutions invisibles, Paris : Seuil 2024.
(*) Η Καλλιόπη Σπανού είναι Καθηγήτρια ΕΚΠΑ
