Το καλύτερο που μπορεί να ειπωθεί για την οικονομική προσέγγιση του Τραμπ είναι ότι αποτελεί μια πειραματική φάση στη μετα-νεοφιλελεύθερη μετάβαση. Τα καλά νέα είναι ότι οι μελλοντικοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν θα χρειαστεί να ψάξουν πολύ για νέες κατευθυντήριες αρχές.
Ύστερα από μια δεκαετία αντίδρασης, είναι καιρός να αποδεχθούμε όχι μόνο ότι ο νεοφιλελευθερισμός έχει πεθάνει, αλλά και ότι μια νέα συναίνεση παίρνει τη θέση του. Είναι αξιοσημείωτο ότι σημαντικά τμήματα της αριστεράς και της δεξιάς στις ΗΠΑ έχουν καταλήξει να συμφωνούν στα γενικά περιγράμματα της οικονομικής πολιτικής. Οι συζητήσεις στα πανεπιστήμια και τα think tanks καθοδηγούνται σήμερα από μια κοινή αντίληψη που απέχει σημαντικά από την νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία των τελευταίων 50 ετών.
Το πρώτο στοιχείο της νέας συναίνεσης είναι η αναγνώριση ότι η συγκέντρωση της οικονομικής δύναμης έχει γίνει υπερβολική.
Η ανησυχία εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους ανάλογα με την ομάδα. Ορισμένοι διαμαρτύρονται άμεσα για την ανισότητα εισοδήματος και πλούτου και τις διαβρωτικές επιπτώσεις της στην πολιτική. Άλλοι ανησυχούν για τη δύναμη της αγοράς και τις δυσμενείς συνέπειες για τον ανταγωνισμό. Για κάποιους άλλους, το βασικό πρόβλημα είναι η χρηματοοικονομικοποίηση και η διαστρέβλωση των οικονομικών και κοινωνικών προτεραιοτήτων που αυτή επιφέρει. Οι προτεινόμενες λύσεις ποικίλλουν — από φόρους στον πλούτο, έως δυναμική επιβολή αντιμονοπωλιακών κανόνων και μεταρρύθμιση στη χρηματοδότηση των πολιτικών εκστρατειών. Όμως η επιθυμία να περιοριστεί η οικονομική και πολιτική δύναμη των εταιρικών, χρηματοπιστωτικών και τεχνολογικών ελίτ είναι ευρέως διαδεδομένη, ενώ ενώνει προοδευτικούς υποστηρικτές του γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς με λαϊκιστές όπως ο podcaster και πρώην σύμβουλος του Τραμπ, Στιβ Μπάνον.
Το δεύτερο στοιχείο της νέας συναίνεσης είναι η αποκατάσταση της αξιοπρέπειας ανθρώπων και περιοχών που ο νεοφιλελευθερισμός άφησε πίσω.
Οι καλές δουλειές είναι απαραίτητες για αυτή την ατζέντα. Οι δουλειές δεν είναι απλώς μέσο παροχής εισοδήματος. Είναι επίσης πηγή ταυτότητας και κοινωνικής αναγνώρισης. Οι καλές δουλειές είναι το θεμέλιο μιας εύρωστης μεσαίας τάξης, που αποτελεί τη βάση της κοινωνικής συνοχής και μιας βιώσιμης δημοκρατίας.
Η αναστάτωση είναι αναπόφευκτη σε έναν κόσμο οικονομικής αλλαγής. Μέχρι τη δεκαετία του 1990, πολλά προστατευτικά πλαίσια — προστασία της εργασίας, εμπορικοί περιορισμοί, έλεγχοι τιμών και ρυθμίσεις που συγκρατούσαν τις χρηματοπιστωτικές αγορές — περιόριζαν τις επιπτώσεις στους εργαζόμενους και τις κοινότητες. Για τους νεοφιλελεύθερους, αυτά τα προστατευτικά μέτρα ήταν αναποτελεσματικά και έπρεπε να εξαλειφθούν. Παρέβλεψαν την οικονομική και κοινωνική δυσφορία που θα προκαλούσαν οι απώλειες θέσεων εργασίας λόγω τεχνολογικής αλλαγής, παγκοσμιοποίησης ή οικονομικού ανοίγματος.
Το τρίτο στοιχείο της αναδυόμενης συναίνεσης είναι ότι το κράτος έχει ενεργό ρόλο να διαδραματίσει στη διαμόρφωση της αναγκαίας οικονομικής μετάβασης.
Οι αγορές από μόνες τους δεν μπορούν να εξασφαλίσουν οικονομική ανθεκτικότητα, εθνική ασφάλεια, καινοτομία σε προηγμένες τεχνολογίες, καθαρή ενέργεια ή καλές δουλειές σε περιοχές που υστερούν. Η κυβέρνηση πρέπει να ωθεί, να πιέζει και να επιδοτεί. Η βιομηχανική πολιτική έχει μεταφερθεί από το «απαγορευμένο» περιθώριο της οικονομικής συζήτησης στο επίκεντρό της.
Μαζί αυτές οι τρεις αρχές παρέχουν μια νέα κατανόηση των στόχων και των εργαλείων της οικονομικής πολιτικής, που είναι καινοτόμα και, συνολικά, αξιέπαινη. Αλλά ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες. Τα πραγματικά αποτελέσματα θα καθοριστούν από τις ειδικές πολιτικές που θα επιλεγούν και θα εφαρμοστούν.
Σκεφτείτε τον στόχο των καλών θέσεων εργασίας. Εδώ η αριστερά και η δεξιά φαίνεται να έχουν καταλήξει σε συναίνεση για την επιθυμία επαναπατρισμού και αναζωογόνησης της μεταποίησης. Ιστορικά, η βιομηχανική εργατική δύναμη έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία ισότιμων, μεσαίων τάξεων. Αλλά ο αυτοματισμός και άλλες τεχνολογικές δυνάμεις έχουν μετατρέψει τη μεταποίηση σε κλάδο που μειώνει συνεχώς την απασχόληση. Ακόμη και η Κίνα έχει χάσει εκατομμύρια θέσεις εργασίας στη μεταποίηση τα τελευταία χρόνια. Επομένως, ακόμη κι αν οι επενδύσεις και η παραγωγή στη μεταποίηση αυξηθούν ξανά στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, ο αντίκτυπος στην απασχόληση θα είναι ελάχιστος. Είτε μας αρέσει είτε όχι, το μέλλον της εργασίας βρίσκεται στις υπηρεσίες: Φροντίδα, λιανεμπόριο, φιλοξενία, logistics, gig economy κ.λπ. Κάθε προσέγγιση για καλές δουλειές που δεν επικεντρώνεται σε οργανωτικές και τεχνολογικές καινοτομίες σε αυτές τις υπηρεσίες οδηγεί αναπόφευκτα σε απογοήτευση.
Υπάρχουν, φυσικά, και άλλοι σημαντικοί λόγοι για τη στήριξη της μεταποίησης. Η προηγμένη μεταποίηση, μαζί με την ψηφιακή οικονομία, παίζει δυσανάλογα μεγάλο ρόλο στην καινοτομία και την εθνική ασφάλεια. Έχει νόημα να εφαρμόζονται βιομηχανικές πολιτικές που επικεντρώνονται σε αυτές τις οικονομικές δραστηριότητες, παράλληλα με πολιτικές που στηρίζουν κλάδους υψηλής απορρόφησης εργασίας. Όμως και εδώ, το «πώς» έχει την ίδια σημασία με το «τι».
Περιορισμοί ισχύουν και στη βιομηχανική πολιτική. Αυτές οι πολιτικές μπορούν να εκτροχιαστούν όταν ενθαρρύνουν τη διαφθορά ή εξυπηρετούν στενά εταιρικά συμφέροντα. Δυστυχώς, η προσέγγιση του Τραμπ δεν παρέχει καμία παρηγοριά σε αυτό το σημείο. Οι εμπορικές του πολιτικές και οι σχέσεις του με τις τεχνολογικές εταιρείες υπήρξαν αλλοπρόσαλλες, συναλλακτικές και χωρίς συνεκτική μακροπρόθεσμη στρατηγική προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος. Ακόμη χειρότερα, αποτελούν μέρος μιας ατζέντας εμβάθυνσης του αυταρχισμού και περιφρόνησης του κράτους δικαίου.
Οι μετα-νεοφιλελεύθερες αρχές οικονομικής πολιτικής μας παρέχουν ένα γενικό κατάλογο για την αξιολόγηση πραγματικών προγραμμάτων — και το πρόγραμμα του Τραμπ αποτυγχάνει τραγικά. Προβάλλει ρητορικά τις καλές δουλειές και τη βιομηχανική πολιτική ως μοχλούς οικονομικού μετασχηματισμού, ενώ στην πράξη ενισχύει ακόμη περισσότερο τη συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας.
Ένα μοντέλο κρατικού καπιταλισμού με «ημέτερους», που προσπαθεί να αναστήσει μια προ πολλού νεκρή βιομηχανική οικονομία, δεν είναι αντίδοτο στον νεοφιλελευθερισμό.
Το καλύτερο που μπορεί να ειπωθεί για την οικονομική προσέγγιση του Τραμπ είναι ότι αποτελεί μια πειραματική φάση στη μετα-νεοφιλελεύθερη μετάβαση. Τα καλά νέα είναι ότι οι μελλοντικοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν θα χρειαστεί να ψάξουν πολύ για νέες κατευθυντήριες αρχές. Η νέα συναίνεση είναι ήδη εδώ.
-The Post-Neoliberal Consensus Is Here, του Dani Rodrik, Project Syndicate.
