Θα ήταν άδικο να θεωρήσει κανείς τις «14 Σκιές και αλήθειες» του Σταύρου Θεοδωράκη, τις οποίες παρουσιάζει μαζί με τον πολιτικό επιστήμονα/ερευνητή Άρη Βουρβούλια (της νεότερης γενιάς), ως κάποιου είδους απάντηση στην «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα.
Προξένησε είναι αλήθεια, αρκετή συζήτηση η συνάντηση των δυο βιβλίων και λόγω του επεισοδίου της ΜΗ-συνεργασίας του ΣΥΡΙΖΑ με το ΠΟΤΑΜΙ, αφ’ ης στιγμής προηγήθηκε/ «έκλεισε» η κυβερνητική συνεργασία του πρώτου με τους ΑΝΕΛ του Πάνου Καμμένου . (Το σχετικό επεισόδιο, με τον Σταύρο να ανεβαίνει από τις σκάλες αντί του ασανσέρ και να τον αποθαρρύνει ο Παναγιώτης Λαφαζάνης καθώς είχε ... προηγηθεί ο Καμμένος, είναι από τα πιο άμεσα της «Ιθάκης). Πράγματι η στόχευση Θεοδωράκη, εδώ, είναι να μιλήσει για το μέλλον. ή μάλλον για τα αδιέξοδα που βρίσκονται μπροστά μας.
Για τον Θεοδωράκη «η πραγματική απειλή είναι η απλοϊκότητα [...] η ευφορία της άγνοιας». Ακόμη αιχμηρότερα όμως, ηχεί η προειδοποίησή του με βάση προδήλως την εμπειρία των όσων ζήσαμε: «Αφήσαμε χώρο στους συντηρητικούς ιεροκήρυκες του «πίστευε και μη ερεύνα» και στους άλλους που επαγγέλλονται «πρόοδο» με τσιτάτα του προ-προηγούμενου αιώνα»...
Έχουμε εδώ μιαν άμεση υπενθύμιση της πολιτικής κατάθεσης – σωστότερα: Της απόπειρας πολιτικής κατάθεσης – του Ποταμιού, σύμφωνα με την οποία «άμα χαθείς στο βαθύ πηγάδι της άγνοιας, ούτε ο Θεός ούτε κανείς λαοπρόβλητος ηγέτης θα σε βγάλει απ’ εκεί». Εκείνο βέβαια που μένει κάπως εκτός συζήτησης/εμβάθυνσης είναι ότι ένα πράγμα αποτελεί η γνώση, δηλαδή η απομάκρυνση από την άγνοια (την έστω και βολική άγνοια), κι εντελώς άλλο η συνειδητοποίηση τι χρειάζεται να γίνει/τι χρειάζεται να κάνεις εσύ ο ψηφοφόρος, αλλά και η κοινωνία συλλογικά, προκειμένου να απαντηθεί το κεφαλαιώδες: «Τι μας λείπει; Τι δεν κάνουμε;».
Στο «14 σκιές και αλήθειες της Ελλάδας» οι Θεοδωράκης/Βουρβούλιας επιλέγουν μια διαδρομή ελάχιστα συνήθη στην ελληνική πρακτική κι ακόμη λιγότερο στην ελληνική πολιτική σκηνή: Επέλεξαν μια σειρά θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος, εντελώς ανόμοια μεταξύ τους, και πήγαν να διερευνήσουν το περιεχόμενό τους με βάση στοιχεία. Αυτή η data-based προσέγγιση (για να το πούμε στα σωστά ελληνικά της εποχής...) απαίτησε βουτιά σε δημοσιεύματα «σε αξιόπιστα μέσα ενημέρωσης» σε δημόσια αρχεία, «κρυμμένες μελέτες και έγκυρες εκθέσεις». Εδώ η συνεισφορά του Άρη Βουρβούλια υπήρξε σημαντική, ιδίως «εκεί που δεν υπήρχαν καθαρές πρωτογενείς πηγές ή επαρκή δεδομένα»
Με βάση λοιπόν αυτό το υλικό και την πληθώρα δεδομένων που συγκέντρωσαν και κωδικοποίησαν – αποτυπώνονται σε πάνω από 110 γραφήματα και πίνακες – και με κείμενο συνειδητά απλό πλην όχι υπεραπλουστευτικό, «με το βλέμμα του εξερευνητή κι όχι της αυθεντίας», έβαλαν ως στοίχημα να προσφέρουν 14 ιστορίες/αφηγήματα. Με έναν στόχο διόλου εύκολο: ο Α. Βουρβούλιας τον περιγράφει με ζηλευτή ειλικρίνεια: «να προσφέρουν ψυχαγωγία μέσα από την σκέψη και τον αντίλογο».
*** *** ***
Οι σελίδες του βιβλίου γυρνάνε γρήγορα. η ιδιαίτερη αισθητική του, η τυπογραφία και οι χρωματικές του επιλογές βοηθούν σ’ αυτό. Και η ανομοιότητα των «14 σκιών και αληθειών», από ένα σημείο και πέρα, δεν σε ξενίζει. Δείτε:
Γνωρίζετε/γνωρίζουμε όλοι ότι «η υπερκατανάλωση αντιβιοτικών απειλεί τη δημόσια υγεία» – σωστά; Ωραία, πλην ένα πρώτο γράφημα για την συνολική κατανάλωση αντιβιοτικών ανά 1000 κατοίκους (στα νοσοκομεία και στην κοινότητα) σοκάρει με το πού βρίσκει την Ελλάδα συγκριτικά στην συνολική κατάταξη – δεύτερη, κάτω μόνο από την Κύπρο. παραδίπλα όμως, στην κατανάλωση αντιβιοτικών «πρώτης γραμμής» η εικόνα αντιστρέφεται: η Ελλάδα τελευταία, πιο κάτω μόνον η Σλοβακία. «Μπλεγμένα πράγματα» ίσως σκεφθείτε. όμως το γράφημα που μετράει τον ετήσιο αριθμό θανάτων (εκτιμώμενο είναι αλήθεια...) που αποδίδεται σε λοιμώξεις από βακτήρια ανθεκτικά στα αντιβιοτικά, σε προσγειώνει απότομα. Η «κουλτούρα υπερκατανάλωσης φαρμάκων» δεν έφερε μόνο την ανεξέλεγκτη αύξηση της φαρμακευτικής δαπάνης: Δημιούργησε και μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας, δύσκολα αντιστρεφόμενο.
Ή, πάλι, πάμε στο στεγαστικό – στο πώς «η στεγαστική κρίση έγινε η πιο άμεση απειλή για την κοινωνική συνοχή». Το έχουμε/το έχετε ακούσει όλο και συχνότερα στον πολιτικό λόγο: όμως άμα δείτε την εκτόξευση του (αποπληθωρισμένου) δείκτη τιμών κατοικίας στην Ελλάδα σε σύγκριση με τον μέσο όρο ΕΕ στο διάστημα 2010-2024 δεν διαπιστώνετε μόνο ιλιγγιώδη άνοδο σ’ εμάς το 2012-2018, αλλά και συνέχιση της ανόδου την ώρα που οι μέσοι όροι ετήσιας αύξησης στην ΕΕ υποχωρούν σχετικά. Το διπλανό γράφημα, του δείκτη τιμών κατοικιών σε σχέση με το εισόδημα στην Ελλάδα, εδώ στο διάστημα 2015-2024, είναι ακόμη πιο ζαλιστικό. Η δε σύγκριση ανά εισοδηματική ομάδα – χαμηλή/κάτω από 60% του διάμεσου εισοδήματος και μεσαία ή ανώτερη/πάνω από το 60% – δεν είναι μόνον η χειρότερη σε σύγκριση με σειρά Κρατών μελών της ΕΕ (και επιδεινώνεται), αλλά και το άνοιγμα μεταξύ χαμηλών και μεσαίων/ανώτερων ομάδων προκύπτει μεγαλύτερο.
Αποτέλεσμα; Ένα 42,8% των πολιτών στην ωραία μας χώρα έχουν «ληξιπρόθεσμες οφειλές από δαπάνες στέγασης», δηλαδή από στεγαστικό ή από ενοίκιο, από λογαριασμούς κοινής ωφέλειας ή δάνεια με δόσεις. Βουλγαρία-Ρουμανία ακολουθούν με ... 18,7% και 15,3%. ο μέσος όρος ΕΕ είναι 9,2%. Α, ναι, τα στεγαστικά δάνεια στην δεκαετία 2015-2025 σέρνονται, ακόμη κι όταν εκείνα προς ελεύθερους επαγγελματίες ή ατομικές επιχειρήσεις παίρνουν πάνω τους. Ποια δάνεια εκτοξεύονται μετά το 2021; Τα καταναλωτικά! Όσο αφορά τους λόγους, ένα ωραίο πινακάκι λέει το γνωστό: Η οικοδομή έχει παραμείνει σε χαμηλά επίπεδα: κενές κατοικίες συνδυάζονται με δεσμευμένα ακίνητα (από κόκκινα δάνεια, αποποιήσεις κληρονομιάς, πολυιδιοκτησίες κοκ) αλλά και γίνεται «χρήση της κατοικίας ως επενδυτικού εργαλείου» (βραχυχρόνιες μισθώσεις, Golden Visa κοκ). Εδώ, πάλι γράφημα: αισθητά περισσότεροι οι οικοδεσπότες με άνω των 10 καταχωρίσεις AirBnB απ’ ό,τι εκείνες με ένα οικοδεσπότη...
Δώσαμε μόλις δυο παραδείγματα από το 14 «Σκιές και αλήθειες» των Θεοδωράκη και Βουρβούλια. Εκείνο που έχει πρόσθετο ενδιαφέρον είναι η ανομοιότητα των θεματικών που προσεγγίζουν: Γιατί αποτυγχάνουμε διαχρονικά στην διαχείριση των σκουπιδιών; Που οφείλεται η καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης; Γιατί οι περισσότερες γεννήσεις πραγματοποιούνται με καισαρική; Σε ποιο βαθμό έχουμε – αληθινά – λύσει το πρόβλημα της φοροδιαφυγής; Τι αποδεικνύουν οι χαμηλές επιδόσεις των μαθητών στις εξετάσεις PISA; ποιοι/γιατί αντιστέκονται ακόμη στον ψηφιακό μετασχηματισμό;
*** *** ***
Ακριβώς αυτή η ανομοιότητα θεμάτων, μαζί και με την βουτιά στα στοιχεία και η ανάδειξη των εν λόγω στοιχείων, είναι εκείνο που χτίζει την ιδιαιτερότητα του βιβλίου. Γιατί θέτει/θεωρεί ότι το κοινωνικό – και εν συνεχεία το πολιτικό, η πολιτική συζήτηση – χτίζεται γύρω από το πολύπλοκο, το πολυπρισματικό. Και η όποια συζήτηση, αν είναι να αξίζει να λέγεται συζήτηση, χρειάζεται τέτοιου τύπου πρωτογενές υλικό. και αντίστοιχη διάθεση αντιμετώπισής του.
Βαθιά νερά για το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης. [Εδώ μια παρέκβαση: Αν πάει και δει κανείς συζήτηση στην Βουλή του Μεσοπολέμου, ιδίως στις κυβερνήσεις Ελευθερίου Βενιζέλου θα βρεθεί μπροστά σε ανάλογες προσεγγίσεις].
