Φώτα χαμηλώνουν, η αίθουσα γεμίζει, οι υπότιτλοι ανάβουν στα τουρκικά. Στο Πέρα της Κωνσταντινούπολης για 7 ημέρες μιλά η γλώσσα του σινεμά και ο ελληνικός κινηματογράφος δεν φιλοξενείται απλώς· εγκαθίσταται. Όχι ως «θετική ατζέντα» μεταξύ Ελλάδας-Τουρκίας, ούτε ως πολιτικό μήνυμα, αλλά ως μια ζωντανή πολιτιστική δράση που συνομιλεί άμεσα και ουσιαστικά με το τουρκικό κοινό.
Οι «Ημέρες Ελληνικού Κινηματογράφου» στην Κωνσταντινούπολη, για 4η χρονιά, δεν είναι πια ένα πολιτιστικό πείραμα· έχουν θέση στην Πόλη και οι θεατές τις αναζητούν, όχι από περιέργεια, αλλά από σταθερό ενδιαφέρον για τους ‘άλλους’, τους ‘γείτονες’.
Για αυτό και το φεστιβάλ φέτος μεγάλωσε ακόμη πιο πολύ, απέκτησε δομή, άνοιξε διαγωνιστικό τμήμα, έφερε δημιουργούς, πραγματοποίησε συζητήσεις – και πάνω απ’ όλα έπεισε ότι ο ελληνικός κινηματογράφος έχει κοινό στην Τουρκία που δεν είναι ούτε συμπτωματικό ούτε περιστασιακό.
Δύο γυναίκες φέρνουν το ελληνικό σινεμά στην Πόλη
Πίσω από το εγχείρημα της προβολής της ελληνικής 7ης τέχνης στην Τουρκία βρίσκονται δύο γυναίκες. Δύο ‘Αμαζόνες της Τέχνης’, που μετέτρεψαν την ιδέα τους σε θεσμό: η Άννα Μαρία Ασλάνογλου και η Ζοζεφίνα Μαρκαριάν. Δύο άνθρωποι που με την επιμονή τους κατάφεραν να φέρουν κοντά δύο κινηματογραφικούς πολιτισμούς.
Το «4ο Φεστιβάλ Ημερών Ελληνικού Κινηματογράφου», που πραγματοποιήθηκε φέτος στις 2–7 Δεκεμβρίου στο Μουσείο Πέρα της Κωνσταντινούπολης, φιλοξένησε κλασικές και σύγχρονες ταινίες, με θεματική το ελληνικό σινεμά της δεκαετίας του ’90. Η διοργάνωση άνοιξε με το «Όλα είναι δρόμος» του Παντελή Βούλγαρη και έκλεισε με το «Μετέωρο Βήμα του Πελαργού» του Θόδωρου Αγγελόπουλου – δύο ταινίες-ορόσημα, που αποτυπώνουν την κινηματογραφική τέχνη της Ελλάδας εκείνης της περιόδου.
Τα ’90s στη μεγάλη οθόνη της Κωνσταντινούπολης
Το φεστιβάλ (και) φέτος λειτούργησε σαν χρονοκάψουλα. Μια υπενθύμιση του πόσο τολμηρό, υβριδικό και ανήσυχο ήταν το ελληνικό σινεμά της δεκαετίας του ’90.
Συνολικά προβλήθηκαν 13 ταινίες μεγάλου μήκους που θεωρούνται κομβικές για το σύγχρονο ελληνικό σινεμά, ανάμεσά τους οι: «Βαλκανιζατέρ», «Σταγόνα στον Ωκεανό», «Φανουρόπιτα», «Ράδιο Μόσχα», «Οι Λιποτάκτες», «Περιμένοντας τα Σύννεφα».
Η τελετή έναρξης πραγματοποιήθηκε στο Σισμανόγλειο Μέγαρο, την πολιτιστική κοιτίδα της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη, παρουσία της υπουργού Τουρισμού Όλγας Κεφαλογιάννη, του Γενικού Προξένου, Κωνσταντίνου Κούτρα και πλείστων Ελλήνων και Τούρκων σινεφίλ.
Οι Έλληνες κινηματογραφιστές που γεμίζουν αίθουσες
Η ταινία έναρξης, το «Όλα είναι δρόμος», έθεσε ξεκάθαρα το ύφος και την ατμόσφαιρα της δεκαετίας του ’90, ενώ το φινάλε με το «Μετέωρο Βήμα του Πελαργού» επιβεβαίωσε μια αλήθεια που για όσους Έλληνες ζούμε στην Τουρκία παραμένει εντυπωσιακή κάθε φορά: ο Αγγελόπουλος έχει εδώ ένα κοινό αφοσιωμένο. Σε βαθμό που συχνά ξεπερνά την αποδοχή που γνώρισε στην ίδια του τη χώρα. Η πίστη των Τούρκων σινεφίλ στο σύμπαν του Έλληνα κινηματογραφιστή φαίνεται στον ενθουσιασμό με τον οποίο μιλούν για τις ταινίες του και, κυρίως, στις αίθουσες που γεμίζουν ασφυκτικά. Μια λατρεία απολύτως υπαρκτή.
Και όχι μόνο για τον Αγγελόπουλο... Ο Γιώργος Λάνθιμος, ο Κώστας Γαβράς, ο Μιχάλης Κακογιάννης συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο αναγνωρίσιμων ελληνικών ονομάτων της ελληνικής 7ης τέχνης στην Τουρκία εδώ και δεκαετίες. Κι όμως, παρά τη διαχρονική αυτή απήχηση, έλειπε μέχρι σήμερα ένα οργανωμένο πλαίσιο συστηματικής παρουσίας του ελληνικού κινηματογράφου στην Κωνσταντινούπολη. Ένα κενό που αποτυπώθηκε με ακρίβεια στη ρητορική ερώτηση της εκπροσώπου του ΕΚΚΟΜΕΔ, Αθηνάς Καρτάλου: «Γιατί τόσα χρόνια δεν υπήρχε ένα τέτοιο φεστιβάλ ελληνικού κινηματογράφου στην Κωνσταντινούπολη;».
Όταν οι μικρού μήκους βρήκαν τη μεγάλη τους στιγμή
Αυτή ακριβώς η διαπιστωμένη απήχηση –η διαχρονική σχέση του τουρκικού κοινού με τον ελληνικό κινηματογράφο- έπρεπε να αποκτήσει συνέχεια, δομή και προοπτική. Και κάπου εκεί, το φεστιβάλ έκανε το επόμενο, απολύτως αναγκαίο βήμα και έφερε κάτι καινούργιο, κάτι που έλειπε: έναν διαγωνισμό.
Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου το μικρό της μήκος συχνά λειτουργεί ως εργαστήρι μεγάλων δημιουργών, η προσθήκη αυτή ήρθε ακριβώς στην πιο ώριμη στιγμή του φεστιβάλ.
Για πρώτη φορά στην ιστορία του θεσμού, 75 ελληνικές ταινίες μικρού μήκους συμμετείχαν σε διαγωνισμό και τα τρία βραβεία, που ανακοινώθηκαν στις 7 Δεκεμβρίου, στο Μουσείο του Πέρα, από την κριτική επιτροπή που συγκροτούσαν οι Ασλί Φιλίζ, Χιουσείν Καράμπεη και Βασίλειος Τερζόπουλος, επιβεβαίωσαν το υψηλό επίπεδο της σύγχρονης ελληνικής παραγωγής.
Η ταινία βραβεύτηκε από την κριτική επιτροπή για την αποτελεσματική χρήση όλων των δυνατοτήτων των μικρού μήκους ταινιών, τη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας που επιτρέπει στους θεατές να συνειδητοποιήσουν τα απλά αλλά ζωτικά ερωτήματα της ύπαρξης και την επιτυχημένη σκηνοθεσία των παιδιών ηθοποιών.
Το βραβείο απονεμήθηκε για τη στιβαρή ρυθμική αφήγηση της πολυεπίπεδης ιστορίας, την ισορροπημένη και λειτουργική αξιοποίηση των κινηματογραφικών εκφραστικών μέσων, καθώς και για την αποτελεσματική διαχείριση των απαιτητικών συνθηκών παραγωγής, που κορυφώνονται σε ένα εντυπωσιακό και απολύτως δικαιωμένο φινάλε.
δεν έκρυψε μάλιστα τον ενθουσιασμό του για αυτό που γίνεται κάθε Δεκέμβρη στην Κωνσταντινούπολη «με τόσες εθνικότητες να παρακολουθούν ελληνικές ταινίες».
Βραβεύτηκε γιατί η ιστορία της ταινίας δημιουργεί στο κοινό μια έντονη προσδοκία να μάθει περισσότερα για τον ήρωα και το πάθος του να χτίσει το μέλλον του, δίνοντας στην κριτική επιτροπή την πεποίθηση ότι γνώρισε έναν σκηνοθέτη με λαμπρό μέλλον.
Το φεστιβάλ που γίνεται διάλογος
Από αυτό ακριβώς το σημείο και μετά, το φεστιβάλ άρχισε να δείχνει τη δεύτερη, πιο ουσιαστική του όψη. Γιατί ένα φεστιβάλ ωριμάζει πραγματικά όταν παράγει διάλογο, δίνει εργαλεία, ανοίγει διαδικασίες. Κι αυτό ακριβώς συνέβη φέτος.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα δρώμενα ξεχώρισε το Masterclass που έφερε δίπλα-δίπλα την Τουρκάλα σκηνοθέτη Γεσίμ Ουστάογλου και τον Έλληνα συγγραφέα Πέτρο Μάρκαρη. Οι δύο μεγάλοι δημιουργοί συζήτησαν για το σημείο τομής μεταξύ κινηματογράφου και λογοτεχνίας. Με αφορμή την ταινία «Περιμένοντας τα Σύννεφα», που προβλήθηκε στο φεστιβάλ, οι δύο δημιουργοί μίλησαν για τη διαδρομή από τη σύλληψη μιας ιστορίας μέχρι τη μετουσίωσή της σε σενάριο και από εκεί την ενσάρκωση στη μεγάλη οθόνη.
Η ταινία τοποθετημένη στα ομιχλώδη οροπέδια της Μαύρης Θάλασσας, πραγματεύεται τα θέματα της ανταλλαγής των πληθυσμών και της ταυτότητας. Ο Μάρκαρης εστίασε στην κοινή μνήμη και τη μεταμορφωτική επίδραση της γεωγραφίας στους χαρακτήρες κατά τη συγγραφή του σεναρίου, ενώ η Ουστάογλου υπογράμμισε ότι στον πυρήνα της κινηματογραφικής της ματιάς βρίσκονται ανθρώπινες ιστορίες με οικουμενικό αποτύπωμα, ιστορίες που υπερβαίνουν σύνορα, ταυτότητες και εθνικές αναφορές.
Η συζήτηση λειτούργησε ως ένα γόνιμο πλαίσιο προβληματισμού για το πώς η τέχνη μπορεί να υπερβαίνει πολιτικά και ιστορικά εμπόδια, φέρνοντας στο προσκήνιο τους βαθιούς ιστορικούς δεσμούς ανάμεσα στον ελληνικό και τον τουρκικό κινηματογράφο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι δύο κινηματογραφικές παραδόσεις συνομιλούν με την κοινή, συχνά τραυματική, πολιτιστική τους κληρονομιά.
Το φεστιβάλ δεν έμεινε, ωστόσο, στο επίπεδο της θεωρητικής ανταλλαγής απόψεων, αλλά άνοιξε το δρόμο και για τη θεσμική και παραγωγική συνεργασία.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάχθηκε η συζήτηση με τίτλο «Συνάντηση με την Ελλάδα και ευκαιρίες για συμπαραγωγές», που διοργανώθηκε σε συνεργασία με τη SEYAP, όπου εξετάστηκαν αναλυτικά οι δυνατότητες κινηματογραφικών συμπράξεων με την Ελλάδα.
Παράλληλα, ο Δημήτρης Ινδαρές, ένας από τους πιο παραγωγικούς και πολυτάλαντους δημιουργούς του ελληνικού κινηματογράφου, έδωσε ένα μάθημα δεξιοτεχνίας, ενώ ο προγραμματιστής του Διεθνούς Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους του Δράματος (DISFF) Βασίλειος Τερζόπουλος συντόνισε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με τον κόσμο των ταινιών μικρού μήκους.
Με όλα αυτά τα επιμέρους δρώμενα, οι 4ες Ημέρες Ελληνικού Κινηματογράφου στην Κωνσταντινούπολη, φέτος έπαυσαν να είναι μόνο προβολές ταινιών και με τη στήριξη του EMEIS, της Istos Film, της Istos Yayın και του Μουσείου Πέρα, έχουν πλέον εδραιωθεί ως ένα από τα σημαντικότερα διεθνή σημεία για την προβολή του ελληνικού σινεμά.
Τέχνη χωρίς ‘διαβατήριο’
Αν και με αυτή τη διευρυμένη φυσιογνωμία, το φεστιβάλ αποκτά έναν ρόλο που ξεπερνά την καθαρά κινηματογραφική του διάσταση και αγγίζει το χώρο της πολιτισμικής ανταλλαγής και του δημόσιου διαλόγου, εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική διευκρίνιση:
Το φεστιβάλ ελληνικού κινηματογράφου στην Τουρκία δεν φιλοδοξεί να επιλύσει πολιτικά ζητήματα με την Ελλάδα. Ούτε να καταφύγει στο στερεότυπο: «η τέχνη ενώνει». Ναι μεν διαθέτει τη δύναμη να καλλιεργεί κοινή κουλτούρα και να αναδεικνύει τα κοινά βιώματα δύο λαών τόσο διαφορετικών και συγχρόνως τόσο όμοιων, αλλά ο σκοπός του φεστιβάλ ελληνικού κινηματογράφου δεν είναι να «συμφιλιώσει»· τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που το εννοεί η πολιτική. Δεν αποτελεί «θετική ατζέντα», ούτε συμπλήρωμα της διπλωματίας.
Η συνεργασία στην τέχνη πηγαίνει Έλληνες και Τούρκους ένα βήμα παραπέρα, αλλά όχι για να γεφυρώσει πολιτικές αποστάσεις. Τους ενώνει με έναν τρόπο διαφορετικό: φέρνει σε διάλογο δύο κουλτούρες που αλληλοεπιδρούν, επηρεάζονται και εξελίσσονται ο ένας μέσα από τον άλλον, δημιουργώντας πλέον κοινές πολιτισμικές συνιστώσες.
Αν η τέχνη συμβάλλει έμμεσα και σε πολιτικές ή κοινωνικές διεργασίες προσέγγισης, αυτό συνιστά περισσότερο ένα παράπλευρο όφελος και όχι τον πυρήνα της φιλοσοφίας του φεστιβάλ. Η ουσία βρίσκεται αλλού: στη διαμόρφωση ενός νέου, κοινού χώρου δημιουργίας.
Γιατί αυτός ο χώρος έχει ήδη κοινό. Ο ελληνικός κινηματογράφος έχει κατακτήσει στην Κωνσταντινούπολη ένα σταθερό, πιστό και πολυεθνικό ακροατήριο, επιβεβαιώνοντας ότι η τέχνη βρίσκει πάντα τρόπο να ταξιδεύει, να εγκαθίσταται και να ριζώνει, χωρίς να χρειάζεται κανενός άλλου είδους «διαβατήριο».
