Το Next Generation EU (NGEU), με κεντρικό πυλώνα τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), αποτελεί τη μεγαλύτερη κοινή επενδυτική πρωτοβουλία στην ιστορία της ΕΕ, συνολικού ύψους έως 650 δισ. ευρώ. Η πολιτική απόφαση για κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό –πρωτοφανής για τα ευρωπαϊκά δεδομένα– κατέστη δυνατή λόγω της βαθιάς ύφεσης που προκάλεσε η πανδημία. Ωστόσο, η εφαρμογή του προγράμματος υπήρξε αργή, ενώ η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως σε καθυστερήσεις, γραφειοκρατικά εμπόδια και αδυναμίες στη διοικητική ικανότητα πολλών κρατών-μελών.
Η ουσία όμως βρίσκεται στο τι χρηματοδοτήθηκε.
Τα εθνικά σχέδια –με προκαθορισμένα ορόσημα και στόχους– όφειλαν να αφιερώσουν τουλάχιστον 37% σε πράσινη μετάβαση και 20% σε ψηφιακό μετασχηματισμό. Παρά τις αδυναμίες, η εικόνα δεν είναι αμελητέα. Παρεμβάσεις για απολιγνιτοποίηση μεταφορών, αναβάθμιση σιδηροδρομικών δικτύων, ηλεκτροκίνηση, ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων και διεύρυνση υποδομών φόρτισης αποτελούν ουσιαστικά βήματα προς τα εμπρός. Ωστόσο, δεν λείπουν και αμφιλεγόμενες επιλογές, όπως οι δανέζικες επιδοτήσεις για αποθήκευση CO₂ στη Βόρεια Θάλασσα – έργο που συνδέεται με εταιρείες οι οποίες συνεχίζουν να αναπτύσσουν νέες πετρελαϊκές εκμεταλλεύσεις.
Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η απουσία στρατηγικής συνοχής. Σε μεγάλες οικονομίες, όπως η Ιταλία και η Γερμανία, οι πράσινες προτεραιότητες δεν διακρίνονται εύκολα μέσα σε έναν συνονθύλευμα αποσπασματικών έργων. Συχνά, η χρηματοδότηση του NGEU χρησιμοποιήθηκε για να αντικαταστήσει εθνικές δαπάνες αντί να δημιουργήσει πρόσθετες επενδύσεις – γεγονός που πλήττει τον θεμελιώδη σκοπό του προγράμματος.
Μέσα σε αυτή την ετερογένεια, δύο χώρες ξεχωρίζουν: Η Δανία και η Ισπανία.
Η Δανία χρησιμοποίησε το NGEU για να επεκτείνει υφιστάμενα δημόσια-ιδιωτικά σχήματα και να ενισχύσει δίκτυα καινοτομίας σε τομείς κρίσιμους για την πράσινη βιομηχανική πολιτική, όπως Power-to-X, κυκλική οικονομία, πράσινη αγροτική παραγωγή και τεχνολογίες CCS/CCU. Παρά τις αντιρρήσεις σε ορισμένα έργα, η συνολική στρατηγική δείχνει σταθερή και προετοιμασμένη πριν εμφανιστεί το NGEU.
Η Ισπανία, αντίθετα, χρησιμοποίησε την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για να δημιουργήσει κάτι νέο: Τα PERTE, μεγάλα δημόσια-ιδιωτικά εταιρικά σχήματα με αυστηρή συμμετοχή ΜμΕ, ακαδημαϊκών και συνδικάτων, τα οποία επενδύουν σε τομείς όπως υδρογόνο, αγροδιατροφή, ηλεκτροκίνηση, απανθρακοποίηση βιομηχανίας και κυκλική οικονομία. Το μοντέλο αυτό συνιστά σημαντική απόκλιση από την παραδοσιακή ισπανική επιχειρηματική κουλτούρα, με περισσότερη διαφάνεια και κρατικό συντονισμό, αν και συνοδεύεται από υψηλό διοικητικό κόστος και αργούς ρυθμούς υλοποίησης.
Οι θετικές αυτές περιπτώσεις δείχνουν ότι το NGEU μπορεί να χρησιμεύσει ως μοχλός πραγματικής βιομηχανικής πολιτικής, αλλά μόνο εφόσον οι εθνικές κυβερνήσεις έχουν στρατηγικό σχέδιο και πολιτική βούληση. Εκεί εντοπίζονται και τα μεγαλύτερα συστημικά κενά του προγράμματος: Η εθνική –όχι ευρωπαϊκή– στόχευση των περισσότερων έργων, η περιορισμένη εμπλοκή κοινωνικών εταίρων, και η απουσία κοινωνικών και οικολογικών όρων στη χορήγηση των κονδυλίων.
Η ανάγκη για μεταρρύθμιση είναι προφανής. Ο ευρωπαϊκός συνδικαλιστικός κόσμος ζητά συνέχιση του προγράμματος αλλά με σαφείς υποχρεώσεις ως προς τα εργασιακά δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Ομοίως, ειδικοί προτείνουν τη δημιουργία μόνιμης δυνατότητας κοινής ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για πραγματικά διασυνοριακά έργα – όπως διασυνδέσεις ενέργειας και μεταφορών, που είναι απαραίτητες για μια ολοκληρωμένη πράσινη μετάβαση.
Ωστόσο, το πολιτικό κλίμα στην Ευρώπη δεν προμηνύει εύκολη συνέχιση του NGEU. Χώρες που αυτοπροσδιορίζονται ως «φειδωλές» και κυβερνήσεις προσηλωμένες σε ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς βλέπουν τον κοινό δανεισμό ως προσωρινή παρέκκλιση.
Το κρίσιμο συμπέρασμα: Το NGEU προσέφερε μοναδικές ευκαιρίες, αλλά η αξιοποίησή τους εξαρτήθηκε αποκλειστικά από τις εθνικές κυβερνήσεις. Αν το πρόγραμμα τερματιστεί χωρίς διάδοχο, τα θετικά παραδείγματα της Δανίας και της Ισπανίας θα λειτουργούν ως υπενθύμιση όσων μπορούσε να πετύχει η Ευρώπη – και δεν πέτυχε.
