Η Ευρώπη βρίσκεται σε μια στιγμή στρατηγικής αφύπνισης. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε την επικίνδυνη ενεργειακή εξάρτηση της ηπείρου· η αλλαγή πορείας των ΗΠΑ την αναγκάζει να σκεφτεί ξανά πώς θα διασφαλίσει μόνη της την ευημερία και την ασφάλειά της· και η κούρσα ΗΠΑ–Κίνας στην τεχνητή νοημοσύνη αναδεικνύει πόσο αργά κινείται η ευρωπαϊκή οικονομία σε τεχνολογίες γενικής χρήσης που θα καθορίσουν τον 21ο αιώνα.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το γνωστό εισοδηματικό χάσμα με τις ΗΠΑ, αλλά η δομική τεχνολογική υστέρηση. Η Ευρώπη δεν παράγει αρκετούς παγκόσμιους πρωταγωνιστές στις ψηφιακές πλατφόρμες, στην AI, στο διάστημα, στις βιοτεχνολογίες. Εξαρτάται από τεχνολογίες και εξοπλισμό που παράγονται αλλού, ενώ ταυτόχρονα δεν επιτυγχάνει ρυθμούς ανάπτυξης ικανούς να χρηματοδοτήσουν τις στρατηγικές της φιλοδοξίες – από την πράσινη μετάβαση έως την άμυνα και τη γήρανση των κοινωνιών.
Στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται η αδύναμη λειτουργία της «δημιουργικής καταστροφής» – της διαδικασίας όπου νέες, καινοτόμες επιχειρήσεις εκτοπίζουν τις παλιές, λιγότερο παραγωγικές. Στις ΗΠΑ, μεγάλο μέρος της αύξησης της παραγωγικότητας προέρχεται από την είσοδο νέων παικτών και την έξοδο αναποτελεσματικών. Στην Ευρώπη, η βελτίωση γίνεται κυρίως «μέσα» στις υφιστάμενες εταιρείες, με μικρότερη κινητικότητα και περισσότερο βάρος στους κατεστημένους πρωταγωνιστές.
Αυτό συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που έχει οικοδομηθεί το ευρωπαϊκό οικονομικό δόγμα: Μια ήπειρος που έχει εξελιχθεί σε «ρυθμιστικό γίγαντα και δημοσιονομικό νάνο». Η έμφαση δίνεται στη ρύθμιση, στην αυστηρή εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού και στους περιορισμούς στα ελλείμματα, ενώ υποτιμάται ο ρόλος της κοινής επενδυτικής προσπάθειας και μιας έξυπνης βιομηχανικής πολιτικής.
Για να αλλάξει τροχιά, η Ευρώπη χρειάζεται τρεις μεγάλες μετατοπίσεις.
Πρώτον, ουσιαστική ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς για αγαθά και υπηρεσίες. Ο κατακερματισμός, τα εθνικά εμπόδια και οι διαφορετικοί κανόνες περιορίζουν την κλίμακα, αποθαρρύνουν τις επενδύσεις και παρεμποδίζουν την ανάπτυξη πανευρωπαϊκών πρωταθλητών σε στρατηγικούς κλάδους.
Δεύτερον, βαθιά μεταρρύθμιση του χρηματοοικονομικού οικοσυστήματος. Η Ευρώπη χρειάζεται πολύ περισσότερα ιδιωτικά κεφάλαια με μακροπρόθεσμο ορίζοντα – venture capital, ενεργούς θεσμικούς επενδυτές, κεφαλαιαγορές που δεν στέλνουν συστηματικά τις αποταμιεύσεις στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Χωρίς χρηματοδότηση ρίσκου, η καινοτομία μένει στα χαρτιά.
Τρίτον, αναθεώρηση ταμπού γύρω από τη βιομηχανική πολιτική και τα δημοσιονομικά. Οι δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές, R&D, πράσινη ενέργεια, άμυνα και AI δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται λογιστικά όπως οι συντάξεις ή τα επιδόματα. Χρειάζεται διαχωρισμός μεταξύ παραγωγικών επενδύσεων και τρεχουσών δαπανών, καθώς και δυνατότητα κοινής ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για μεγάλες τεχνολογικές τομές, υπό όρους πειθαρχίας στα εθνικά προϋπολογισμένα πλαίσια.
Όμως η δημιουργική καταστροφή έχει και νικητές και ηττημένους. Αν η Ευρώπη θέλει να επιταχύνει τη δομική αλλαγή χωρίς να διαρραγεί ο κοινωνικός ιστός, οφείλει να επενδύσει σοβαρά σε πολιτικές επανεκπαίδευσης και «ασφαλούς μετάβασης» για εργαζομένους σε κλάδους που θα συρρικνωθούν. Ένα μοντέλο τύπου δανέζικης flexicurity – με γενναιόδωρη στήριξη εισοδήματος, ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης και γρήγορη μετακίνηση σε αναπτυσσόμενους τομείς – γίνεται προϋπόθεση επιτυχίας της τεχνολογικής μετάβασης.
