Γιατί ορισμένες υγιεινές συνήθειες παραμένουν δύσκολες, ακόμη και μετά από μακρά και συστηματική επανάληψη. Παρά την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι η καθημερινή επανάληψη μετατρέπει κάθε συμπεριφορά σε μια αυτόματη, αβίαστη συνήθεια, τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη.
Η κλασική θεωρία για τις συνήθειες υποστηρίζει ότι όταν μια συμπεριφορά επαναλαμβάνεται σταθερά στην παρουσία ενός συγκεκριμένου «ερεθίσματος» – όπως συγκεκριμένος τόπος, αντικείμενο ή ώρα – και ανταμείβεται με θετικό αποτέλεσμα, τότε η μνήμη καταγράφει το ζεύγος συμπεριφοράς-ερεθίσματος. Με τον χρόνο, η συμπεριφορά ενεργοποιείται αυτόματα χωρίς συνειδητή προσπάθεια, όπως συμβαίνει με το βούρτσισμα των δοντιών ή την πρωινή κατανάλωση καφέ.
Όμως αυτή η εξήγηση δεν αντανακλά πλήρως την πραγματική ανθρώπινη εμπειρία, ειδικά για πολύπλοκες συμπεριφορές. Παράδειγμα αποτελεί το τρέξιμο: ακόμη και έμπειροι δρομείς που προπονούνται επί χρόνια, συχνά βιώνουν εσωτερικές συγκρούσεις, έλλειψη διάθεσης ή δυσκολία να ξεκινήσουν. Παρά την επανάληψη, η πράξη δεν γίνεται εντελώς αυτόματη.
Κρίσιμος παράγοντας είναι η πολυπλοκότητα. Απλές πράξεις – όπως η λήψη ενός χαπιού ή το να πάρεις μαζί σου ένα επαναχρησιμοποιούμενο ποτήρι – είναι σύντομες, απλές κι εύκολα ενσωματώνονται στις υπάρχουσες ρουτίνες. Αντίθετα, πιο σύνθετες συμπεριφορές, πως η προετοιμασία υγιεινών γευμάτων, η άσκηση ή η χρήση ενεργητικής μετακίνησης, απαιτούν περισσότερο χρόνο, περισσότερα βήματα και περισσότερη ενέργεια, γεγονός που τις καθιστά πιο ευάλωτες σε εμπόδια, απρόσμενα γεγονότα ή μειωμένο κίνητρο.
Σε μελέτη με 200 συμμετέχοντες, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι για απλές συμπεριφορές ίσχυε το αναμενόμενο: Όσο πιο αυτόματη είχε γίνει μια συνήθεια, τόσο λιγότερες στρατηγικές υποστήριξης χρειαζόταν. Ωστόσο, για πολύπλοκες συνήθειες – όπως η σωματική άσκηση – ακόμη και τα άτομα που περιέγραφαν τις ρουτίνες τους ως «πολύ αυτόματες» συνέχιζαν να χρησιμοποιούν αρκετές σκόπιμες τακτικές για να παρακινηθούν, όπως υπενθυμίσεις, ενθάρρυνση ή αλλαγή του περιβάλλοντος για διευκόλυνση.
Παρόμοια ευρήματα προέκυψαν και σε μελέτη με άτομα που προσπάθησαν να υιοθετήσουν χορτοφαγική ή βιγκανική διατροφή. Ακόμη και όσοι δήλωσαν ότι η νέα διατροφή τους είχε γίνει «αυτόματη», εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν στρατηγικές για να διαχειριστούν επιθυμίες και παλιές συνήθειες – πολλές φορές σε μεγαλύτερο βαθμό από όσους δεν είχαν ακόμη ισχυρές διατροφικές συνήθειες.
Αυτά τα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η «αυτοματοποίηση» σε περίπλοκες συμπεριφορές σημαίνει συχνά κάτι διαφορετικό από ό,τι νομίζουμε. Μπορεί μια συνήθεια να ενεργοποιεί την πρόθεση εκκίνησης της συμπεριφοράς (instigation habit), χωρίς να αρκεί για την εκτέλεσή της· τα άτομα εξακολουθούν να χρειάζονται επιπλέον στρατηγικές για να ολοκληρώσουν την πράξη. Επιπλέον, κάποιες από αυτές τις στρατηγικές μπορεί να γίνονται και οι ίδιες μέρος της συνήθειας.
Πολλές υγιεινές συνήθειες πιθανότατα δεν θα γίνουν ποτέ πλήρως αυτόματες και αβίαστες, ιδίως όταν απαιτούν χρόνο, ενέργεια ή πολλαπλά βήματα. Η αποδοχή αυτού του γεγονότος μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να επιμείνουν, οργανώνοντας το περιβάλλον τους και αξιοποιώντας υποστηρικτικές στρατηγικές, ώστε οι ουσιαστικές αλλά δύσκολες συνήθειες να γίνουν πιο εύκολα βιώσιμες στην καθημερινότητα.
