Η εκκλησιαστική Χριστιανοσύνη στον 21ο αιώνα παλεύει πλέον να βρει τρόπους επαναπροσδιορισμού της ταυτότητάς της μέσα σε ένα κατακερματισμένο διεθνές γεωπολιτικό περιβάλλον. Η κοινή παρουσία του Πάπα Λέοντος ΙΔ’ και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στην Κωνσταντινούπολη και στη Νίκαια λειτούργησε σαν υπόμνηση ότι η ενότητα δεν είναι ένα αφηρημένο και δεδομένο ιδεώδες, αλλά μια διαδρομή που αμφισβητείται ακόμη πιο έντονα και χρειάζεται να ξαναβρεί το δρόμο της.
Ό,τι συντελέστηκε 17 αιώνες μετά, στο γεωγραφικό λίκνο της πρώτης χιλιετίας του Χριστιανισμού, στη Νίκαια της Βιθυνίας, κατέστησε σαφές ότι η χριστιανική παράδοση παραμένει ένα πολυεπίπεδο οικοδόμημα.
Τί σηματοδοτεί η συνάντηση Βαρθολομαίου – Πάπα
Η φετινή συγκυρία καθιστά τη συνάντηση των δύο προκαθημένων της Χριστιανοσύνης ακόμη πιο εύγλωττη. Η Νίκαια υπήρξε το θεολογικό εργαστήρι, όπου ορίστηκε για πρώτη φορά η ενιαία χριστιανική Πίστη. Η επίσκεψη του Πάπα παραπέμπει στη στιγμή όπου, το 325 μ.Χ., η Εκκλησία μπόρεσε για πρώτη φορά να θεολογήσει ενωμένη μετά τους διωγμούς. Είναι ο τόπος όπου γεννήθηκε το κοινό Σύμβολο της Πίστεως —το «Πιστεύω»— στο πλαίσιο μιας οικουμενικής συνάντησης, που σφράγισε την ενότητα των τότε χριστιανικών κοινοτήτων.
Επιστροφή στον τόπο όπου καθορίστηκε η Ενότητα
Με την παρουσία τους στο Φανάρι και στη Νίκαια, ο Πάπας Λέων και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος αναγνώρισαν ότι η ενότητα της θρησκείας δεν μπορεί να οικοδομηθεί χωρίς αναδρομή στις πρωταρχικές πηγές: τη θεολογία των Πατέρων και τις αποφάσεις των Συνόδων που έθεσαν τους κανόνες του δόγματος.
Εκεί δηλαδή όπου χαράχθηκαν τα θεμέλια της πίστης, αναζητήθηκε το 2025 ένα νέο κεφάλαιο κατανόησης μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Κοινό Πάσχα;
Στη σημερινή συζήτηση περί ενότητας, πρωτεύουσα σημασία απέκτησε η διατύπωση της πρόθεσης και από τους δύο προκαθήμενους του συγχρονισμού της ημερομηνίας του Πάσχα στην Ευρώπη. Δεν έχει πλέον χαρακτηριστικά θεολογικής διαμάχης, αλλά πρακτικής ανάγκης, χωρίς να μεταβάλλεται η παράδοση καμίας πλευράς. Η θέση που επισημάνθηκε ήταν ξεκάθαρη: οι Καθολικοί και οι Ορθόδοξοι δεν αποτελούν «αντίπαλο» και η συνύπαρξη είναι αναγκαία σε μια Ευρώπη με τόσες ιδεολογικές ρωγμές.
Μια τέτοια απόφαση, σύμφωνα με εκκλησιαστικές εκτιμήσεις, για καθιέρωση κοινής ημερομηνίας για τον εορτασμό του Πάσχα είναι σημάδι γνήσιας προόδου στην πορεία με σκοπό την καλλιέργεια πνεύματος αλληλοκατανόησης, συνεργασίας και ενότητας.
Δεύτερον, η παρούσα επίσκεψη σηματοδότησε την έναρξη ενός θεολογικού διαλόγου σε βαθύτερα ζητήματα πίστης, πέρα από τον ήδη καθιερωμένο «διάλογο της αγάπης». Ο Πατριάρχης και το Φανάρι πρόβαλαν τη σημασία μιας ενιαίας εκκλησιαστικής μαρτυρίας.
Από την πρωτοβουλία του 2014 μέχρι τη φετινή συνάντηση
Ο εορτασμός της 1700ής επετείου της Συνόδου της Νίκαιας είναι αποτέλεσμα μιας πορείας που ξεκινά από τη συνάντηση του Οικ. Πατριάρχη Βαρθολομαίου και Πάπα Φραγκίσκου στα Ιεροσόλυμα το 2014. Εκεί προτάθηκε η συνάντηση κορυφής των δύο Εκκλησιών έπειτα από αιώνες. Οι δύο προκαθήμενοι ήδη από τότε είχαν συμφωνήσει να αποδώσουν στη Σύνοδο μία ιστορική, θεολογική και πνευματική βαρύτητα — όχι ως νοσταλγική ανάμνηση, αλλά ως βάση διαλόγου για το σήμερα.
Η ιστορική πορεία που έφερε κοντά τις δύο Εκκλησίες
Η σύγχρονη προσέγγιση βέβαια έχει ακόμη πιο βαθιές ρίζες. Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας υπήρξε πρωτοπόρος, συμμετέχοντας σε διεθνή φόρα και οικοδομώντας μονοπάτια επικοινωνίας με τον Ρωμαιοκαθολικισμό. Η κορύφωση αυτής της προσπάθειας ήταν η ιστορική συνάντηση του 1964 στα Ιεροσόλυμα με τον Πάπα Παύλο Στ’, όπου συζητήθηκε η άρση των αναθεμάτων του 1054 — γεγονός που υλοποιήθηκε επισήμως το 1965.
Ακολούθησε ο «διάλογος της αγάπης», που ξεκίνησε το 1967 με αμοιβαίες επισκέψεις Αθηναγόρα και Πάπα Παύλου Στ’. Αυτή η διάθεση αμοιβαίας αναγνώρισης και εμπιστοσύνης συνεχίστηκε και με τους επόμενους Πάπες, συντηρώντας τη γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης.
Το Σχίσμα
Το Σχίσμα του 1054 δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μόνο διαφωνίας, αλλά συσσώρευσης θεολογικών διαφορών με το Filioque (δηλαδή η προσθήκη «και εκ του Υιού» στο Σύμβολο της Πίστεως από την τότε δυτική Εκκλησία) να αποτελεί τον πυρήνα της θεολογικής τριβής, γύρω από τον οποίο συμπυκνώθηκαν οι βαθύτερες εκκλησιολογικές αποκλίσεις των δύο δογμάτων, εκκλησιολογικών διαφορών. Δηλ. ο ρόλος του Πάπα και η αντίληψη περί πρωτείου και πολιτικών εντάσεων μεταξύ Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και Λατινικής Δύσης. Η κεντρική διαφορά, ωστόσο, παραμένει σήμερα η θεολογική.
