Η κριτική του Τζ. Ντίμον, της JP Morgan, είναι αποστομωτικές: H Ευρώπη πάσχει από αντιεπιχειρηματική γραφειοκρατία, εσωτερικό κατακερματισμό και έλλειψη καινοτομίας. Και προειδοποιεί ότι μια αποδυναμωμένη Ευρώπη είναι κακό νέο και για τις ΗΠΑ.
Η διάγνωση του Ντίμον δεν εκπλήσσει. Από τότε που ο Μάριο Ντράγκι παρουσίασε το φιλόδοξο σχέδιό του για επενδύσεις 800 δισ. ευρώ, ευέλικτη βιομηχανική πολιτική και ολοκλήρωση των κεφαλαιαγορών, λίγα έχουν προχωρήσει. Εσωτερικές διαφωνίες, βραδυκίνητοι θεσμοί και κοντόφθαλμοι εθνικοί υπολογισμοί έχουν παγώσει κάθε μεταρρυθμιστική ώθηση. Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη χάνει έδαφος στην παγκόσμια οικονομία: η Κίνα υπερισχύει ανταγωνιστικά στις εξαγωγές, η αποβιομηχάνιση επιταχύνεται και η ήπειρος εμφανίζεται πιο εξαρτημένη από ποτέ.
Το χρηματοοικονομικό οικοσύστημα της Ευρώπης παραμένει κατακερματισμένο. Κεφάλαια αξίας εκατοντάδων δισ. ευρώ κατευθύνονται κάθε χρόνο προς τις ΗΠΑ, σε αναζήτηση καλύτερων αποδόσεων και δυναμικότερων αγορών. Παράλληλα, η πρόσβαση σε venture capital στην Αμερική είναι τριπλάσια σε σχέση με την Ευρώπη, κάτι που ωθεί πολλούς ταλαντούχους Ευρωπαίους στη μετανάστευση. Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: λιγότερη καινοτομία, λιγότερη ανάπτυξη, λιγότερη παγκόσμια επιρροή.
Η αδυναμία της ΕΕ να αντισταθεί σε εξωτερικές πιέσεις εντείνει την εικόνα αδράνειας. Παρότι δεν μπορεί να βρει πόρους για το σχέδιο Ντράγκι, κατάφερε να δεσμευθεί για πιθανές επενδύσεις ύψους 600 δισ. δολαρίων στις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της συμφωνίας των δασμών ύψους 15%. Παράλληλα δέχεται πιέσεις από την κυβέρνηση Τραμπ για χαλάρωση της τεχνολογικής ρύθμισης, με την Ουάσιγκτον να χρησιμοποιεί ωμή ισχύ για να επιβάλει τους όρους της. Οι ευρωπαίοι πολίτες το αντιλαμβάνονται: μια πρόσφατη έρευνα σε εννέα χώρες δείχνει ότι τα δύο τρίτα δεν εμπιστεύονται τις Βρυξέλλες να προστατεύσουν τα οικονομικά τους συμφέροντα.
Δύο κρίσιμες δοκιμασίες είναι άμεσα μπροστά. Πρώτον, η χρηματοδότηση της Ουκρανίας με 90 δισ. ευρώ — είτε μέσω κοινής ευρωπαϊκής έκδοσης χρέους είτε με αξιοποίηση των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων της Euroclear. Δεύτερον, η αποφασιστικότητα της ΕΕ να αντισταθεί στους εκβιασμούς: από τις εταιρείες τεχνολογίας μέχρι χώρες όπως η Κίνα, που χρησιμοποιούν κρίσιμες πρώτες ύλες ως μοχλό πίεσης. Το νέο «αντι-εξαναγκαστικό» εργαλείο της ΕΕ επιτρέπει επιβολή αντιμέτρων — τώρα είναι η ώρα να φανεί η χρησιμότητά του.
Μακροπρόθεσμα, η Ευρώπη χρειάζεται κάτι περισσότερο από «μείωση γραφειοκρατίας». Χρειάζεται μια στρατηγική ανανέωσης της ενιαίας αγοράς που θα συνοδεύεται από σοβαρές επενδύσεις και εμβάθυνση της ολοκλήρωσης. Η υιοθέτηση μοντέλων «ενισχυμένης συνεργασίας» — όπου ομάδες πρόθυμων χωρών προχωρούν πιο γρήγορα χωρίς να περιμένουν τους πιο διστακτικούς — μπορεί να αποτελέσει λύση. Ήδη υπάρχουν παραδείγματα: η ζώνη ελεύθερης μετακίνησης και οι ευρωπαϊκές πατέντες. Τώρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για κοινά προγράμματα σε ενέργεια, πυρηνική τεχνολογία, άμυνα και βιομηχανική πολιτική.
Ένας πυρήνας χωρών όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία και η Πολωνία θα μπορούσε να οδηγήσει μια τέτοια προσπάθεια. Παρά τη δημοσκοπική άνοδο της άκρας δεξιάς, η κοινωνική και πολιτική στήριξη για την ευρωπαϊκή ιδέα δεν έχει εξαφανιστεί. Μεγάλοι ευρωπαίοι ηγέτες μπορούν ακόμη να διαμορφώσουν το αφήγημα ενός «ό,τι χρειαστεί» για την οικονομική και γεωπολιτική αυτονομία της ηπείρου. Ώσπου όμως οι ευρωπαϊκές ελίτ να ξυπνήσουν πλήρως, ο Ντίμον —και άλλοι— θα συνεχίσουν να υπενθυμίζουν στην Ευρώπη κάτι που δυσκολεύεται να ακούσει: ότι η αδράνεια είναι πιο επικίνδυνη από οποιαδήποτε μεταρρύθμιση.
