Με σχεδόν δημοσιογραφική οπτική γωνία, ο Αχιλλέας Χεκίμογλου θέτει στη διάθεση του αναγνώστη κάτι περισσότερο από μελέτη, ουσιαστικά ένα κινηματογραφικό ψυχόδραμα της περιπέτειας των ελληνικών σιδηροδρόμων, το οποίο υπόσχεται κάποιου είδους απάντηση στο γενικευμένο ερώτημα – που, απλώς, το τραγικό επεισόδιο των Τεμπών και η συνακόλουθη πρακτική συγκάλυψης/άρνησης της ευθύνης έχει εγκαταστήσει στην πρώτη γραμμή της δημόσιας συζήτησης: Γιατί;
Επαναλαμβάνει εδώ ο Χεκίμογλου το εγχείρημα που είχε ήδη παρουσιάσει με το «Ο Ωνάσης και ο σμηναγός Χ» για την Ολυμπιακή Αεροπορία (2022) και με το «Ατομική Εποχή» (2023) για την πυρηνική ενέργεια: Δηλαδή μια ξενάγηση σε γνώριμες ή άγνωστες, πάντως ενδιαφέρουσες πτυχές της ελληνικής οικονομίας κι ακόμη περισσότερο, της δημόσιας ζωής. Δίνει δηλαδή στοιχεία, αξιοποιώντας αρχειακό υλικό – στο «Αιχμάλωτοι στις ράγες», κάπου 75 σελίδες είναι παραπομπές και βιβλιογραφικές καταγραφές, εν πολλοίς αρχείων ακόμη και ιδιωτικών – και πλέκοντας ένα αφήγημα που ενσωματώνει το θέμα του, εδώ την πολυκύμαντη και συχνά αδιέξοδη ιστορία του σιδηροδρόμου, στην ευρύτερη ιστορία της περιόδου όπου εντάσσεται. Νομίζεις ότι διαβάζεις ρεπορτάζ, αλλά διαβάζεις ιστορία και συνάμα ανάλυση...
Υπ’ αυτήν την έννοια, το «Αιχμάλωτοι στις ράγες» έχει απ’ όλα: Ακόμη και ατυχήματα/τραγικά δυστυχήματα! Τουλάχιστον δυο συναντήσαμε στις σελίδες του, μάλιστα στο ένα – Οκτώβριο του 1964 – κλειδούχος δεν γύρισε το κλειδί μιας γραμμής στη Θήβα και αυτοκινητάμαξα συγκρούστηκε με εμπορική αμαξοστοιχία. Αποτέλεσμα: 5 νεκροί, πολλοί τραυματίες. Δείτε όμως και την τρομερή λεπτομέρεια: «Σταθμάρχης και κλειδούχος θα καταδικάζονταν σε φυλάκιση, σε δεύτερο βαθμό». Αλλά σημειώστε και την συνέχεια: «Αμφότεροι, όπως διαπιστώθηκε, ήταν ψυχοπαθείς, εν γνώσει των ΣΕΚ. Οι οποίοι, όπως φαίνεται, είχαν βάλει δυο ακατάλληλους ανθρώπους στην σιδηροδρομική κυκλοφορία».
*** *** ***
Παρόμοια γεγονότα είναι, πάντως, επεισόδια διαδρομής. Πολύ πιο διαχρονικό το βάρος άλλων παραγόντων, για παράδειγμα του συνεχούς – υπόκωφου, όμως πολιτικά σημαντικού – ανταγωνισμού του σιδηροδρόμου/της σιδηροδρομικής συγκοινωνίας με τα οργανωμένα συμφέροντα των οδηγών/ιδιοκτητών φορτηγών και λεωφορείων. Αληθινό έπος πλέκεται γύρω από το καθεστώς των αδαών, με προτεραιότητα κατά καιρούς να δίνεται (και να νομοθετούνται προνόμια) υπέρ του σιδηροδρόμου, όμως παρευθύς οι οδικές μεταφορές να ξαναπαίρνουν το πάνω χέρι!
Πάγιο φαινόμενο, τα ελλείμματα των σιδηροδρόμων αλλά και οι συνεχείς ανάγκες αναβάθμισης της βαριάς υποδομής τους (με την ασυμβατότητα ΣΕΚ και ΣΠΑΠ/γραμμής Πελοποννήσου να περιπλέκει την κατάσταση, ακόμη και όταν μετά από προσπάθειες και υπαναχωρήσεις γίνεται η συγχώνευσή τους). Αντίστοιχα πάγια είναι η εμφάνιση και η επανεμφάνιση μελετών, συχνά ξένων/μετακαλούμενων εμπειρογνωμόνων, που η πολιτική ηγεσία (κι η τεχνική κορυφή των σιδηροδρόμων, που «συγγενεύει» σε κάθε περίοδο με τις πολιτικές επιλογές) τις παραλαμβάνει, φορές-φορές τις επιβραβεύει, σπανίως όμως τις αξιοποιεί πλήρως.
Ένα σημείο που, ευθύς εξαρχής, έρχεται σε πρώτη γραμμή στα μάτια του αναγνώστη είναι η στενή διασύνδεση του (όποιου) συγκοινωνιακού σχεδιασμού με τους αμυντικούς/πολεμικούς σχεδιασμούς. Εν πολλοίς οι πολεμικές επιχειρήσεις αποτελούν ... σιδηροδρομικά εγχειρήματα: Διόλου τυχαία, ο Χεκίμογλου ξεκινά το ταξίδι στο οποίο καλεί τον αναγνώστη από τα τέλη του Μεσοπολέμου – την 4η Αυγούστου και την Μεταξική δικτατορία. Επίσης διόλου τυχαία, επικεφαλής του σιδηροδρόμου συναντά κανείς στρατηγούς και αποστράτους (αλλά και στην ευθύνη του υπουργείου Μεταφορών/Συγκοινωνιών).
Τα αμέσως μεταπολεμικά χρόνια, με το δίκτυο κυριολεκτικά ξηλωμένο και με το υλικό σε ατμομηχανές και βαγόνια καταληστευμένο – ξεχωριστή η περιπέτεια αναζήτησης σιδηροδρομικού υλικού που είχε μεταφερθεί στη Βουλγαρία, από τις σιδηροδρομικές υπηρεσίες Μακεδονίας – Θράκης, αλλά σημαντικές και οι αναζητήσεις επανορθώσεων για αντίστοιχο υλικό από τους Γερμανούς – κυρίαρχο ρόλο παίζουν η βοήθεια (κι από δίπλα οι σχεδιασμοί, και οι εισηγήσεις, και οι καθοδηγήσεις) του Σχεδίου Μάρσαλ.
Πάντως και η οικονομική – βαθμιαία αναφερόμενη ως «αναπτυξιακή» – διάσταση των σιδηροδρόμων έρχεται στο προσκήνιο. Κατά πρόδρομο τρόπο, ήδη από εποχής Μεσοπολέμου, το μεταφορικό/συγκοινωνιακό έργο συσχετίζεται με το ενεργειακό – πώς; Επιχειρείται να οργανωθεί η χρήση λιγνίτη ως καύσιμου για τις ατμομηχανές, σε μια προσπάθεια ενεργειακής αυτονομίας (άλλων εποχών) και συνάμα συγκράτησης του κόστους (άρα και των παγίως εμφανιζόμενων ελλειμμάτων). για ένα διάστημα αυτή η προσέγγιση αποδίδει. έως ότου όμως αποκαλύπτεται ότι οι σπινθήρες από την καύση λιγνίτη προκαλούν πυρκαγιές, και μάλιστα σε δασικές περιοχές, που δημιουργούν εκρηκτικές καταστάσεις με τους κατοίκους.
Να σημειώσει κανείς ότι και τα χρόνια του Πολέμου, και εκείνα της Κατοχής – και εν συνεχεία του Εμφυλίου – οι σιδηρόδρομοι βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή, πολλαπλά. Επεισόδια καταστροφής και ηρωισμών: Ο Γοργοπόταμος άλλωστε ήταν «σιδηροδρομικό επεισόδιο», καταγράφονταν διαδοχικά. Συν, αντιπαραθέσεις μέχρι και με την παρουσία της φιγούρας του Θέμη Μαρίνου, καθώς και του Γραφείου Δοξιάδη....
Πάντως, αυτό που αποκαλέσαμε αναπτυξιακή διάσταση σταθερά επανέρχεται: «Επαναστατικό πρόγραμμα» εξαγγέλλεται από την κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου για τους σιδηροδρόμους καθώς η ντιζελοκίνηση (με κατάργηση του ατμού) και κάποια ανάκαμψη της επιβατικής κίνησης δείχνουν θετικές προοπτικές. Λίγο αργότερα Orient Express και διαδρομή Αθηνών-Μονάχου-Αθηνών, καθώς και λεωφορειακές γραμμές ΣΕΚ προς Βελιγράδι και Ρώμη (Europabus) δείχνουν προς διεθνοποίηση. Γάλλοι της Sofrerail έρχονται (επί Αποστατών/Κυβέρνηση Στεφανόπουλου) να προτείνουν νέο σχέδιο εκσυγχρονισμού, καθώς η διπλή γραμμή έχει πλέον γενικευθεί: Προμήθειες ντηζελομηχανών από Mitsubishi, Siemens, ALCO και συμφωνίες με Ανατ. Γερμανία ή/και Deutsche Bahn της Δυτικής, δίνουν νέο τόνο. Τότε όμως... έρχεται η 21η Απριλίου και η Χούντα, που προεικάζει για τον β’ τόμο του Αχ. Χεκίμογλου.
*** *** ***
Mπορεί να διαβάσει κανείς το «Αιχμάλωτοι στις ράγες» ως ένα αρθρωτό μυθιστόρημα μπορεί να το δει ως διαδοχή χρονογραφημάτων, μπορεί όμως να το δει και με μια λογική διαδοχής επί μέρους μελετών με διαφωτιστική προσέγγιση (το «του άρεσε να ψάχνει παιδιόθεν» με το οποίο αυτοπαρουσιάζεται ο Χεκίμογλου επιβεβαιώνεται ξεκάθαρα...). Το πιθανότερο, πάντως, είναι να το δει με μια λογική νωπογραφίας που δείχνει προς το μέλλον, ένα μέλλον το οποιο έχουμε ήδη ζήσει...
