Έχοντας καταθέσει την μαρτυρία του σχετικά με την αναζήτηση – και, κυρίως, την εξεύρεση, δια της Συμφωνίας των Πρεσπών, με τον ίδιο ΥΠΕΞ – λύσης του Μακεδονικού με την «Λογική της Δύσης» (Εκδ. Gutenberg, 2020), έχοντας νωρίτερα τοποθετηθεί για την «Εξωτερική Πολιτική της Ελλάδας στον 21ο αιώνα» (στου Καστανιώτη, 2010) αλλά και υπερασπισθεί την διασύνδεση/εξισορρόπηση πατριωτισμού και διεθνισμού σε λογική «πολιτικής συμμαχιών και κοινωνικού και πολιτικού μετώπου» με το «Πατριωτισμός και Αριστερά» (Εκδ. Πατάκη, 2014, λίγο πριν αναλάβει τις ευθύνες της εξωτερικής πολιτικής), ο Νίκος Κοτζιάς έρχεται με το «Μαρξ και Διπλωματία» να προτείνει μιαν ακόμη πιο απαιτητική περιπλάνηση. Διόλου απλή: Ήδη ο όγκος του βιβλίου λειτουργεί σαν προειδοποίηση, αν και η «Λογική της Λύσης» είχε ήδη ξεπεράσει και τις 1000 σελίδες. κυρίως όμως στόχευση του «Μαρξ και Διπλωματία» είναι να ξαναδιαβαστεί ο μεγάλος χείμαρρος του μαρξιστικού έργου με την ματιά στραμμένη στις διεθνείς σχέσεις και την διπλωματική πρακτική.
Με την χαρακτηριστική του ένταση, ο Ν. Κοτζιάς έρχεται εδώ να αποκρούσει την άποψη/στάση «όσων διατείνονται ότι ο Μαρξ δεν μίλησε ποτέ για διεθνολογικά θέματα, καθότι τάχα υπήρξε ένας οικονομιστής που ασχολήθηκε αποκλειστικά με «εσωτερικά θέματα»». Και να αναζητήσει στο έργο του Μαρξ και Ένγκελς – «τις χιλιάδες σελίδες για την διεθνή πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις» - την διασύνδεση της οικονομικής προσέγγισης/της ανάλυσης του καπιταλιστικού φαινομένου με την θεωρία και πρακτική της διπλωματίας. Μιλώντας για ένα έργο που πλέκεται στην κορύφωση της αναταραχής του 19ου αιώνα – και που για τον (διόλου φιλικό στην κυρίως μαρξιστική προσέγγιση) Ιζάϊα Μπερλίν επιδεικνύει «μεγάλη προγνωστική ικανότητα» -, ο Κοτζιάς είναι φανερό ότι βλέπει (και δείχνει) αναλογίες με την σημερινή υπό διαμόρφωση ταραχώδη πραγματικότητα. Ήδη με την άνοδο και άμπωτη της παγκοσμιοποίησης, ασφαλώς όμως και τις συγκρούσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη και παραπέμπουν στην γεωπολιτική της τότε σύγκρουσης των αυτοκρατοριών, στο αποικιακό φαινόμενο, στις εκδοχές εθνικισμού και πατριωτισμού…
Προσέγγιση της τσαρικής Ρωσίας στο διεθνές σύστημα – που για τον Ένγκελς λειτουργούσε ως «μεγάλο βασικό φρούριο […] εφεδρικό στρατό της Ευρωπαϊκής αντίδρασης», κυρίως όμως καταστέλλοντας κινήματα όπως στην Ουγγαρία, την Πολωνία, τα γερμανικά εδάφη, χωρίς «καμιά αναστολή της χρήσης των μέσων». Ή πάλι , γεωπολιτική «της βίας και της επιδιαιτησίας», με βάση την «βίαιη ικανοποίηση των φιλοδοξιών της αστικής τάξης» – με τον Μπίσμαρκ ως «Πρώσο επαναστάτη από τα πάνω». Ή ακόμη, λειτουργία εκείνου που ο Ν. Κοτζιάς αποκαλεί/βαφτίζει «κόμβο» - δηλαδή χώρα όπου «μια απότομη αλλαγή σε αυτήν έχει δραματικές συνέπειες στο περιφερειακό, ή και γενικότερο σύστημα των διεθνών σχέσεων και της γεωπολιτικής»: το Πολωνικό ζήτημα, με την διαπλοκή εθνικού ζητήματος/διεθνούς περιβάλλοντος και με απόληξη τους διαμελισμούς…
Και ένα διαφορετικό βήμα: Την προσέγγιση του Μαρξ, με διεθνολογική και κοινωνιολογική συνάμα ματιά στην περίπτωση της Κίνας/ημι-αποικίας – η οποία, στην κορύφωση του 19ου αιώνα – «απέκτησε ορισμένα στοιχεία αποικίας αλλά διατήρησε το θεσμικό της σύστημα», κρατώντας τον δικό της τρόπο παραγωγής (αγροτική οικονομία, συν μανουφακτούρα/μεταποιητική παραγωγή σε μικρή-οικογενειακή κλίμακα). «Υψηλή παραγωγικότητα, οργάνωση και μαζικότητα» επέτρεπαν ενδιαφέρουσες εμπορικές ροές – ήδη τότε.
Από το σύντομο κορφολόγημα από την δουλειά του Νίκου Κοτζιά, μια δουλειά που – το εξηγεί σε κάθε στροφή ο ίδιος – επεδίωξε να βασιστεί σε συστηματική αναζήτηση πέρα από το παραδοσιακό corpus των Μαρξ και Ένγκελς, καλύπτοντας και λιγότερο γνωστά κείμενα και αλληλογραφία, επιτρέπει στον αναγνώστη να χτίσει τις δικές του αναλογίες με την τωρινή λειτουργία του Ουκρανικού. το ρόλο της σημερινής Ρωσίας. την οικονομική και γεωπολιτική απόπειρα επιβολής των ΗΠΑ. τη διαχρονική διεκδίκηση της Κίνας. Δεν έχουμε την βεβαιότητα ότι ο Νίκος Κοτζιάς θα συμφωνούσε στην προσέγγιση της δουλειάς του που καταθέτουμε εδώ,. πάντως η από μέρους του παραπομπή στην (κατά Μαρξ) βάση της αναρχίας του παγκόσμιου συστήματος, «των διεθνών συγκρούσεων , διακρατικών και ταξικών [… ] και της ηγεμονίας», δηλαδή την αναρχία των αγορών, του ίδιου του παγκόσμιου καπιταλισμού «που διασυνδέεται με την γεωπολιτική» , σε νομιμοποιεί να αναζητήσεις προβολή σε σημερινές καταστάσεις.
Ρόλοι των κυρίαρχων κρατών και Αυτοκρατοριών. Ασυμμετρίες ανάμεσα στα διάφορα πεδία ισχύος, με την οικονομική ισχύ και την ανάπτυξη του καπιταλισμού σε μια χώρα «να μην την καθιστούν αυτόματα την ισχυρότερη στην διπλωματία, την γεωπολιτική και τις διεθνείς σχέσεις». Περιπτώσεις κρατών που λειτουργούν ως «δορυφόροι» τρίτου κράτους, με σχέσεις αντιφατικότητας στα πλαίσια «διακρατικών πελατειακών σχέσεων». Δράση της διπλωματίας και των διεθνών σχέσεων «αυτόνομα από την πορεία της οικονομίας». Διαμόρφωση μιας θεωρίας της ισχύος στις διεθνείς σχέσεις – αναμενόμενο! – που καταλήγει να λειτουργεί αντίστοιχα με την θεωρία της ρεαλιστικής σχολής. Ανάδειξη της σημασίας υπερεθνικών μορφωμάτων, σχέσεων και δομών. Διεύρυνση των παικτών στις διεθνείς σχέσεις, ώστε δίπλα στα Κράτη βρίσκει κανείς τις εταιρείες, αλλά και τα κινήματα. Διατήρηση, ακόμη , στην πρώτη γραμμή της συζήτησης στοιχείων μιας «μάχης για δημοκρατικές διεθνείς σχέσεις [από] την γενικότερη αντίληψη του για την χειραφέτηση των ανθρώπων».
Τον Κοτζιά μαγεύει – δεν το κρύβει άλλωστε – το ότι ο Μαρξ δεν παραμένει «απλός παρατηρητής του διεθνούς γίγνεσθαι [αλλά] είναι ο ίδιος δραστήριος συμμέτοχος των εξελίξεων στις διεθνείς σχέσεις [ως] συντονιστής και καθοδηγητής διεθνών κινημάτων». Κάνοντας, λοιπόν, την μακρά διαδρομή αναζήτησης/ανακάλυψης των Καρλ Μαρξ /Φρίντριχ Ένγκελς ως θεωρητικών [και] των διεθνών σχέσεων, ο Νίκος Κοτζιάς – το βλέπει ο αναγνώστης – ως σύμβουλος του ΥΠΕΞ, ως υπουργός Εξωτερικών σε περίοδο τομών, ως εμπνευστής της κίνησης «Πράττω», δεν παύει να θέλει να εισφέρει θεωρητική βάση στην πολιτική πράξη.
