Η νομοθετική πρωτοβουλία για την ίδρυση παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα είναι επί της αρχής μια σωστή μεταρρύθμιση. Ανοίγει κάποιες ευκαιρίες για την ανάπτυξη νέων ιδρυμάτων στην Ελλάδα, που μπορούν να φέρουν τεχνογνωσία από το εξωτερικό. Η ρύθμιση δεν αντίκειται κατά την γνώμη μου στο άρθρο 16 του Συντάγματος αφού αφορά μόνο ξένα ιδρύματα που εγκαθίστανται στην Ελλάδα στην βάση του Ευρωπαϊκού δικαίου (κάτι που εξήγησαν πειστικά οι κκ. Βενιζέλος και Σκουρής).
Δεδομένων όμως των τεράστιων προβλημάτων της ανώτατης παιδείας στη χώρα μας, η πρωτοβουλία αυτή είναι κατά την γνώμη μου μια μικρής σημασίας αλλαγή. Δεν αγγίζει τα δομικά και χρόνια προβλήματα της ελληνικής ανώτατης παιδείας. Αυτά είναι η ευνοιοκρατία, η έλλειψη λογοδοσίας, η χαμηλή χρηματοδότηση, οι κακές υποδομές και οι εξαιρετικά χαμηλοί μισθοί για τους διδάσκοντες. Για μια σχετικά πλούσια χώρα μεσαίου μεγέθους, τα πανεπιστήμιά μας θα έπρεπε να ήταν πολύ ψηλότερα στις διεθνείς κατατάξεις (μας περνούν κατά πολύ π.χ. το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Νότια Αφρική και η Νότια Κορέα).
Οι δυσλειτουργίες αυτές κατά την γνώμη μου προκαλούνται από τον ασφυκτικό έλεγχο του Υπουργείου Παιδείας – και του ελληνικού κομματισμού - πάνω στα πανεπιστήμια. Ο ασφυκτικός αυτός έλεγχος εμποδίζει την καλλιέργεια σοβαρής εσωτερικής διακυβέρνησης σε κάθε ίδρυμα, αποτρέπει τον όποιο μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό και αποκλείει την ευελιξία που απαιτείται για αξιοκρατία και δημιουργικότητα. Αποκλείει επίσης τις φιλανθρωπικές δωρεές.
Το παρόν σχέδιο νόμου είναι τεκμήριο του ασφυκτικού αυτού ελέγχου. Τα 205 άρθρα του Σχεδίου Νόμου (καλύπτοντας 126 σελίδες) ρυθμίζουν κάθε έκφανση της λειτουργίας των δημοσίων πανεπιστημίων.
Σταχυολογώ κάποια παραδείγματα. Ο νόμος ρυθμίζει: την ίδρυση και μετονομασία τμημάτων στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (άρθρα 1-10), το πρόγραμμα Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (άρθρο 19), τις διαδικασίες εκλογής Συμβουλίων Διοίκησης (άρθρο 40), την δυνατότητα υποψηφιότητας για την θέση του Αντιπρυτάνεως και σε αποχωρήσαντα μέλη Δ.Ε.Π. λόγω συμπλήρωσης του ανώτατου ορίου ηλικίας (άρθρο 41), την διαδικασία ανάδειξης «διευθυντή Εργαστηρίου» (άρθρο 51), την διαδικασία ανάδειξης «διευθυντή κλινικής» (άρθρο 54), την Συγκρότηση Συντονιστικής Επιτροπής για τα Προγράμματα Μεταπτυχιακών Σπουδών (άρθρο 59), άλλη μια εξαντλητική ρύθμιση της Διαδικασίας εκλογής και εξέλιξης μελών ΔΕΠ (άρθρο 78), τις ώρες απασχολήσεως ΔΕΠ (άρθρο 82), και πολλά άλλα.
Όλα αυτά τα θέματα που ρυθμίζει το Σχέδιο Νόμου θα έπρεπε να ήταν εσωτερικά θέματα των ιδρυμάτων, που κάθε ίδρυμα θα αποφάσιζε σύμφωνα με τις ανάγκες του. Δυστυχώς το ελληνικό πολιτικό σύστημα αδυνατεί να κατανοήσει πώς λειτουργούν τα σοβαρά πανεπιστήμια στην Ευρώπη και την Βόρεια Αμερική. Κατά την προσωπική μου εμπειρία όλα αυτά τα ιδρύματα – δημόσια ή ιδιωτικά – έχουν απόλυτη εσωτερική αυτονομία. Η αυτονομία φέρνει ευθύνη, λογοδοσία και αποτελεσματικότητα.
Κάτι αντίστοιχο ισχύει και για τα παραρτήματα ξένων ιδρυμάτων. Στο άρθρο 133 προβλέπεται η ίδρυση «Νομικών Προσώπων Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης» (ΝΠΠΕ), από ιδρύματα του εξωτερικού. Η ρύθμιση είναι επίσης εξαντλητική. Στο άρθρο 134 προβλέπεται ακόμα και ότι τα ιδρύματα αυτά πρέπει να αναφέρονται στα αγγλικά ως «University Legal Entity». Δυστυχώς ο όρος αυτός είναι λανθασμένος. Η έννοια «legal entity» δεν είναι νομικός όρος (σημαίνει στα ελληνικά κάτι σαν «νομική ύπαρξη») και η χρήση αυτού του όρου θα προκαλέσει σύγχυση σε αγγλομαθείς δικηγόρους για την νομική φύση των ιδρυμάτων αυτών αφού υπονοεί ότι δεν έχουν νομική προσωπικότητα (ως κάποιου είδους εταιρεία ή «corporation»).
Επίσης πρόσεξα ότι το άρθρο 134 (9) προβλέπει ότι «Απαγορεύεται στο παράρτημα – Ν.Π.Π.Ε. να διανέμει μέρος των εσόδων του σε οποιοδήποτε πρόσωπο». Εφόσον το άρθρο αυτό δεν αναφέρεται σε κέρδη αλλά σε κάθε είδους έσοδα, σημαίνει ότι δεν θα μπορεί το παράρτημα να έχει οποιεσδήποτε λογιστικές σχέσεις με το μητρικό ίδρυμα, άρα δεν θα είναι ακριβώς παράρτημα αλλά εντελώς ανεξάρτητο νομικό πρόσωπο (π.χ. δεν θα μπορεί να οργανώνει συνέδριο στην χώρα του μητρικού ιδρύματος, ή να αποζημιώνει προσωπικό – π.χ. Κοσμήτορες - για διοικητικό έργο που γίνεται στο μητρικό ίδρυμα). Τέλος, στο άρθρο 138 προβλέπεται παράβολο 600 χιλιάδων ευρώ ανά αίτηση και εγγυητική επιστολή δύο εκατομμυρίων ευρώ, προσαυξημένη κατά 500 χιλιάδες «για κάθε σχολή». Δεν μπορώ να κατανοήσω ποιο σοβαρό πανεπιστήμιο θα καταβάλει τέτοια τεράστια ποσά για να αποκτήσει άδεια στην Ελλάδα – και για ποιόν λόγο.
Έχω μια σχετική εμπειρία ως διδάσκων στο παράρτημα του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης (NYU) στο Άμπου Ντάμπι, στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Δεν νομίζω ότι το παράδειγμα αυτό μπορεί να μας φανεί χρήσιμο, αφού πρόκειται για μεγάλης κλίμακας επένδυση του κράτους προς το ίδρυμα, και όχι το αντίστροφο. Πρώτον, το παράρτημα (όπως και αυτό της Σαγκάης) ιδρύθηκε ως σχολή του NYU, πλήρως ενταγμένο στην διοικητική δομή του μητρικού ιδρύματος (με συμμετοχή στη Σύγκλητο, επιτροπές, κλπ.). Δεύτερον το παράρτημα δίνει πλήρεις υποτροφίες σε όλους τους φοιτητές του που τις έχουν ανάγκη με βάση εισοδηματικά κριτήρια, με χρηματοδότηση εκατομμυρίων δολαρίων κάθε χρόνο από την κυβέρνηση του Άμπου Ντάμπι (ενώ πάνω από το 80% είναι ξένοι φοιτητές). Τρίτον, το ίδρυμα εγκαταστάθηκε σε ειδικά σχεδιασμένη πανεπιστημιούπολη που σχεδιάστηκε από το αρχιτεκτονικό γραφείο Rafael Vinoly και κόστισε ένα δισεκατομμύριο δολάρια, κόστος που καλύφθηκε από την κυβέρνηση του Άμπου Ντάμπι. Τέταρτον, το ίδρυμα έχει απόλυτη αυτονομία από την κυβέρνηση των Εμιράτων και απόλυτη ελευθερία στην επιλογή των φοιτητών του. Υπόκειται μεν στην ρύθμιση της ρυθμιστικής αρχής εκπαίδευσης και αξιολογείται σχετικά (τόσο στα Εμιράτα όσο και στις ΗΠΑ), αλλά όλες οι αποφάσεις του ανήκουν στα εσωτερικά όργανα του πανεπιστήμιου. Δεν νομίζω ότι αυτό το ίδρυμα, με αυτές τις ιδιαιτερότητές του, μπορεί να μας χρησιμεύσει ως παράδειγμα για κάτι που μπορεί να γίνει στην Ελλάδα.
Τελικά, ο προβλεπόμενος έλεγχος του Ελληνικού Δημοσίου στα παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων – αν και χαλαρότερος από ό,τι προβλέπεται για τα δημόσια ιδρύματα – είναι πολύ έντονος και ενδεχομένως ασύμβατος με συνήθεις πρακτικές. Αμερικανικά και αγγλικά πανεπιστήμια θα παραξενευτούν όταν διαβάσουν τον ελληνικό νόμο και τις απαιτήσεις του. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα ενδιαφερθούν. Εύχομαι ειλικρινά να έλθουν σοβαρά και ποιοτικά ιδρύματα από το εξωτερικό και η μεταρρύθμιση να πετύχει, για το καλό των φοιτητών. Για να έλθουν όμως τα ιδρύματα αυτά θα πρέπει να προσαρμοστούν σε μια πολύ ιδιαίτερη ελληνική πραγματικότητα ασφυκτικής ρύθμισης από το κράτος και θα πρέπει για κάποιον λόγο να προτιμήσουν την Ελλάδα από κάποια άλλη χώρα με πιο φιλικό ρυθμιστικό περιβάλλον.
(*) Ο κ. Παύλος Ελευθεριάδης είναι καθηγητής νομικής στο NYU Abu Dhabi και την νομική σχολή του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης στο και στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
