ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

Κώστας Αξελός: Η νοσταλγία του μέλλοντος, της Κατερίνας Δασκαλάκη, Βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ, Αθήνα 2023, σελίδες 479

Η διερεύνηση του φαινομένου «Κώστας Αξελός» στην οποία προσκαλεί – και την οποία οδηγεί στο βιβλίο αυτό η Κατερίνα Δασκαλάκη, η οποία έζησε εκείνον που αποκαλεί «στοχαστικό μετέωρο» επί τρεις σχεδόν δεκαετίες – δεν είναι ούτε μια μελετητική προσέγγιση/ξεκλείδωμα του έργου του Αξελού, ούτε και κάποιου είδους βιογράφηση/παρακολούθηση της πορείας του. Τι αποτελεί, λοιπόν, το βιβλίο αυτό έτσι που η Κατερίνα Δασκαλάκη ξεφυλλίζει για χάρη του αναγνώστη τις σελίδες της ζωής, που κάθε τόσο συμπυκνώνονται σε μια καθοδηγητική εισαγωγική παράγραφο στα περιεχόμενα; Αλλά και παρακολουθεί  την διαμόρφωση της σκέψης του Αξελού, με την οποία άλλωστε σε φέρνει σε επαφή και γνωριμία, με την βοήθεια και παραθεμάτων από την γραφή του πριν κάθε κεφάλαιο, μη επιδιώκοντας μια δική της ερμηνευτική; [ Ο κάθε αναγνώστης/η κάθε αναγνώστρια θα διαλέξει «το δικό του»/ «το δικό της» παράθεμα. Θα μας επιτραπεί να προτείνουμε εκείνο που εισάγει στο κεφάλαιο ««Επιχειρήματα» πέρα από ορθοδοξίες και -ισμούς»: «Αν ο σεβασμός ενός ορισμένου νόμου είναι απαραβίαστος, η ανάγκη να τεθεί ο νόμος υπό ερώτηση, να ξεπεραστεί, είναι ακόμη πιο δυνατή»]. Θα τολμούσαμε λοιπόν να πούμε ότι  «Η νοσταλγία του μέλλοντος» της Κ. Δασκαλάκη ξαναφέρνει στο προσκήνιο έναν άνθρωπο που η ζωή του ταυτίστηκε με τις αναζητήσεις της σκέψης του, χωρίς όμως ποτέ να χάσει την ζωντάνια της βιωμένης εμπειρίας.

*** *** ***

Έτσι που ο Αξελός έζησε – πριν φύγει για το Παρίσι στα πλαίσια της πολιτικής/πολιτιστικής εποποιΐας του «Ματαρόα», που την εμπνεύσθηκε μέσα στο σκοτάδι της Ελλάδας του Εμφυλίου ο Οκτάβ Μερλιέ του Γαλλικού Ινστιτούτου, και προτού συναντηθεί εκεί με τον μεγάλο κόσμο της πολιτιστικής αναζήτησης – τα χρόνια της Αντίστασης και της αληθινής διακινδύνευσης στην Ελλάδα της Κατοχής, έτσι που έζησε άμεσα την πραγματικότητα του «ο εμφύλιος πόλεμος άρχισε σχεδόν από την επομένη που οι Γερμανοί ήρθαν στην Ελλάδα» και  όπου μετέσχε στην Αντίσταση κατά των Γερμανών με το όπλο στο χέρι έφηβος ακόμη, διέθετε στις μεταγενέστερες διανοητικές αλλά και ανθρώπινες αποσκευές του εφόδια διαφορετικά για να λειτουργήσει στην Γαλλική (και εν τέλει παγκόσμια) διανοητική σκηνή. Όταν λοιπόν ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ, πρόσφατα τιμημένος με το Νόμπελ, ζητά να μην μετέχει ο Αξελός σε διοργάνωση της Ένωσης Κομμουνιστών Φοιτητών, το πράττει καθώς σε άρθρο του εκείνος είχε γράψει το: «Τότε που οι άλλοι κάνουν αντίσταση με τα αυτόματα στο χέρι και θέτουν σε κίνδυνο τα κορμιά τους, ο Σαρτρ επεξεργάζεται ένα θέατρο και μια φιλοσοφία της ύπαρξης, διακινδυνεύοντας την ψυχή του».

Όταν, δε, ο Αξελός ζει στο Παρίσι τον Μάη του ΄68, συμμετέχει μεν στην «Επαναστατική Επιτροπή Φοιτητών και Καθηγητών», βλέπει όμως γρήγορα ότι το φοιτητικό κίνημα «ισχυρό στην αφηρημένη άρνηση, δεν ήξερε καθόλου τι ήταν αυτό που ήθελε με τρόπο συγκεκριμένο». Και η εκτροπή της κινηματικής βάσης προς τα Αριστερά;. «Για να εκτραπεί μια δύναμη, χρειάζεται ένα χώρος. Αυτός ο χώρος δεν μοιάζει να υπάρχει […]. Έτσι, όλα επέστρεψαν στην – ελάχιστα μεταρρυθμισμένη – τάξη, μια τάξη κατεστημένη και αποκατεστημένη […]. Σε κάθε περίπτωση, καμιά άλλη κοινωνία δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα».

Καθώς στο σημείο εκείνο του χρόνου ο Αξελός ετοιμαζόταν να φέρει στο φως το κατά πολλούς Opus magnum του – «Το παιχνίδι του κόσμου» – την αναμέτρηση με τον χρόνο και την απόπειρα υπέρβασης της μεταφυσικής, έχει ενδιαφέρον να δει κανείς πώς ως στοχαστής δεν αποκόπτεται πάντως από την παρατήρηση του κοινωνικού, του πολιτικού, του δημοσίου. Αλλά με την απόσταση που του χαρίζει η επίγνωση της σημασία της δράσης…

*           *           *

Το ίδιο εκείνο βιωμένο παρελθόν του Αξελού, του επιτρέπει νωρίτερα να παραβρεθεί και να έχει ρόλο (του διερμηνέα, καθώς μαζί με τα Γαλλικά είχε πλήρη εξοικείωση με τα Γερμανικά, αλλά και του με πανοραμική αντίληψη των φιλοσοφικών αναζητήσεων στοχαστή) στην παρουσία και διδασκαλία του μεγάλου Γερμανού φιλόσοφοι Μάρτιν Χάιντεγκερ στην Γαλλία του 1955. Τότε, τα «Δεκαήμερα του Σεριζό» (από τον πύργο της Β.Δ. Γαλλίας που φιλοξενούσε συναντήσεις/ανοίγματα στην διεθνή φιλοσοφική αναζήτηση) υποδέχθηκαν τον Χάιντεγκερ, που η εγγύτητά του προς το ναζιστικό καθεστώς είχε καταστήσει αποσυνάγωγο (οι Σύμμαχοι στην μεταπολεμική Γερμανία του είχαν απαγορεύσει έως και την διδασκαλία…), αλλά η διεθνής κοινότητα των φιλοσόφων – και η ίδια η γαλλική αριστερή διανόηση – δεν ήταν δυνατόν να αγνοήσει.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δει κανείς πώς η Κατερίνα Δασκαλάκη παρατηρεί και περιγράφει συνάμα τον Αξελό να τοποθετείται απέναντι στον Χάιντεγκερ, μεγάλο και εκείνον μελετητή του Ηρακλείτου και των Προσωκρατικών που οδήγησαν την σκέψη του Αξελού. να τον καταγράφει να αναφέρεται στην τραγική φιγούρα του Γερμανού ως χαρακτηριζόμενο από «μια ορισμένη πολιτική τυφλότητα». Και να τον καλεί στις συναντήσεις τους «με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να ξεκαθαρίσει αυτήν την κατάσταση. Δυο φορές του εξέθεσε δια μακρόν και ήρεμα αυτά τα επιχειρήματα, αλλά δεν πήρε απάντηση. Σιωπή».

Χωρίς λοιπόν να κλείνει τα μάτια στην πολιτική/ιδεολογική εκτροπή του Χάιντεγκερ, ο Αξελός δεν θέλησε να στερηθεί την ανάδυση ενός μετα-φιλοσοφικού στοχασμού στην διανοητική του πορεία. Η Ηρακλείτεια «αγχιβασίη», η προσέγγιση και ταυτόχρονη αποστασιοποίηση, δείχνει να χαρακτηρίζει την σαγήνη και ταυτόχρονη αποστασιοποίηση που χαρακτηρίζει τον Αξελό στην ανακάλυψη/παρακολούθηση του Χάιντεγκερ: «Το να βρει κανείς και/ή να χάσει ένα πρόσωπο και/ή μια σκέψη δεν εξαρτάται από την προσωπικότητα του ενός ή του άλλου από τους συμπαίκτες, ούτε από την βολονταριστική και αποφασιστική σκέψη».

Μείναμε περισσότερο σ’ αυτά τα περάσματα της διαδρομής του Αξελού από ανόμοια σημεία όπως ο Μάης του ΄68 και ο Σαρτρ ή η μνήμη του Ναζισμού και ο Χάιντεγκερ γιατί – θαρρούμε – αναδεικνύουν κάτι που συνολικά «Η νοσταλγία του μέλλοντος» αποτυπώνει με ιδιαίτερη ευαισθησία: Μια ζωή-πορεία αναζήτησης, ενός στοχαστή που οικοδομεί το δικό του διανοητικό σύμπαν αλλά που ζει χωρίς αναστολές και τους βηματισμούς της μεγάλης Ιστορίας. Απ’ εκεί και πέρα, με την βοήθεια της Κατερίνας Δασκαλάκη ο αναγνώστης/η αναγνώστρια μπορεί να παρακολουθήσει την «περιπέτεια της σκέψης», την εναγώνια ανησυχία της σκέψης του Κώστα Αξελού στα μεγάλα. Και στην ενεργό συμμετοχή του στην ανατάραξη/brassage των ιδεών, όπως π.χ. με την ευθύνη του περιοδικού Arguments των Edgar Morin/Roland Barthes, ως αρχισυντάκτη το 1958-62…

*** *** ***

Αξίζει όμως να σταθεί κανείς και στην αναφορά σε ένα κείμενο-παρέκβαση της διανοητικής διαδρομής του Αξελού: Στο «Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας» –  Ιούλιος του 1954, που επανακυκλοφόρησε στα Ελληνικά το 2010, στο κατώφλι της μεγάλης οικονομικής-και-όχι-μόνο κρίσης. Δείτε: «Χαρακτηρίζοντας την σύγχρονη Ελλάδα επαρχιακή, δίνουμε ένα όνομα σ’ εκείνο που η ίδια συγκεχυμένα αισθάνεται […]. Δεν είναι επαρχιακό ό,τι μοιάζει υποδεέστερο απέναντι στις δημιουργίες και τις εκδηλώσεις των μεγάλων κοσμοπολίτικων κέντρων, αλλ’ ότι δεν έχει δικό του ρυθμό». [Ξαναδιαβάστε, με μάτια 1954/2010…!].

Ένα άλλο αφυπνιστικό στιγμιότυπο στην πολύπλοκη προσωπικότητα του Κώστα Αξελού, είναι εκείνο που καταγράφει η Κατερίνα Δασκαλάκη εισαγωγικά. Όπου, μετά την τιμητική υποδοχή του Αξελού στην πατρογονική Σητεία, καλείται από το κοινοτικό συμβούλιο του χωριού-ρίζας των Αξελών Ρούσα Εκκλησιά που τον ανακηρύσσει με Ψήφισμα επίτιμο δημότη να απευθυνθεί στο μικρό, συγκεντρωμένο κοινό. Αφηγείται η Κ. Δασκαλάκη: «Ο Κώστας Αξελός, που είχε αμέτρητες φορές διδάξει σε πανεπιστημιακές αίθουσες, και είχε δώσει διαλέξεις σε αμφιθέατρα, είχε μιλήσει σε μεγάλους κατάμεστους χώρους […] όταν σηκώθηκε να απευθυνθεί σ’ ένα τόσο «αλλιώτικο» και ετερόκλητο κοινό ήταν φανερό ότι έδειχνε κάτι σαν …τρακ». Ξεκινώντας με ένα «Αγαπητοί μου συγχωριανοί», δήλωσε ότι θα προσπαθούσε να εξηγήσει «τι είναι αυτό που επιχειρούσε πολλά χρόνια τώρα» –  και, σε ένα δεκάλεπτο διάστημα, έδωσε «ένα βαθύ και απολύτως κατανοητό μάθημα φιλοσοφίας, που έκλεινε όλες τις μεγάλες έννοιες για τον Κόσμο, για το Παιχνίδι, για τη ζωή του Ανθρώπου και την Περιπλάνησή του». Ένα ανάλογο εγχείρημα, λοιπόν, είναι εκείνο που κάνει στο βιβλίο της και η Κατερίνα Δασκαλάκη…

Αλλά, πριν κλείσουμε αυτήν την πρόταση ανάγνωσης, μια τελευταία λέξη. Ως Επίμετρο («σε πρώτο και εξομολογητικό πρόσωπο»), η Κ. Δασκαλάκη καταθέτει με χρονογραφική γραφή την γνωριμία της με τον Κώστα Αξελό, με τον οποίο επέπρωτο να συμπορευθεί σ’ ένα ταξίδι ζωής τριών δεκαετιών, όταν βρέθηκε – καλοκαίρι του 1981 – για θερινές διακοπές, με άδεια από την «Μεσημβρινή» στην Χίο. Συνδυάζοντας με τα σεμινάρια του «Ιωνικού Κέντρου», κουβαλώντας με το καναρινί Seat 127 της «ελάχιστα ρούχα, μαγιώ, πετσέτες της θάλασσας και ένα βουνό βιβλία, ανάμεσά τους το αξελικό «Ο Ηράκλειτος και η φιλοσοφία σε μετάφραση Δημήτρη Δημητριάδη».

Ειλικρινά αξίζει να ξεκινήσει ο αναγνώστης/η αναγνώστρια την περιπλάνηση σ’ αυτό το βιβλίο απ’ αυτό, το επιλογικό επεισόδιο (σελίδες 396-411). Που θα μπορούσε να έχει ανθολογηθεί, αυτοτελές, σε μια συλλογή χρονογραφημάτων!

Εάν θέλετε κάθε πρωί το ενημερωτικό δελτίο του KReport στο email σας και πρόσβαση σε όλο το περιεχόμενό μας, κάντε μια δοκιμαστική συνδρομή!