ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

ΑΡΘΡΑ
ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΤΣΙΜΑ

Ο Ντελόρ, ο Σόιμπλε κι εμείς

Τέσσερις ημέρες πριν αλλάξει ο χρόνος, σε μια στιγμή δηλαδή που, έτσι κι αλλιώς, προσφέρεται για αναδρομές και απολογισμούς, μας βρήκε η είδηση πως δύο μεγάλες πολιτικές προσωπικότητες, που σημάδεψαν τόσο την ευρωπαϊκή όσο και την δική μας εθνική  ιστορία, ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και ο Ζακ Ντελόρ, έφυγαν σχεδόν ταυτόχρονα από την ζωή.

Ο Ντελόρ και ο Σόιμπλε μοιράζονται πολύ περισσότερα από μια κοινή ημερομηνία θανάτου. Πιστοί οπαδοί της ευρωπαϊκής ιδέας και οι δύο, φεντεραλιστές και κήρυκες της δημοσιονομικής αυτοσυγκράτησης, αντιπροσώπευαν ωστόσο δύο ριζικά διαφορετικές εποχές και δύο διαφορετικές εκδοχές της ευρωπαϊκής ιδέας. Ο Ντελόρ συνδέθηκε, ως πρόεδρος της Επιτροπής, με την χρυσή δεκαετία 1985-1995, την δημιουργία της ενιαίας αγοράς και του κοινού νομίσματος. Ο Σόιμπλε συνδέθηκε, ως πανίσχυρος ηγέτης του Γιούρογκρουπ, με την δεκαετία μιας κρίσης, την οποία ο ίδιος απέτυχε να διαγνώσει και να αντιμετωπίσει σωστά.  Συνδέθηκαν προπάντων με δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την Ευρώπη, η απόσταση ανάμεσα στις οποίες έγινε πολύ σαφέστερη στην διάρκεια της ελληνικής κρίσης.

Τον Ιούνιο του 2013, στην καρδιά της κρίσης, ο Ντελόρ επεσήμαινε τον κίνδυνο από μια εικόνα «Ευρώπης-τιμωρού, που αποξενώνει το λαό» και από προγράμματα οικονομικής εξυγίανσης που «τροφοδοτούν τον λαϊκισμό». Υπερασπιζόταν, εν μέσω καταιγίδας, μια «κοινωνική Ευρώπη» και μια «μεγάλη Ευρώπη», που συνδυάζει «ανταγωνισμό που ενεργοποιεί, συνεργασία που ενδυναμώνει και αλληλεγγύη που ενώνει». Κι όταν η κρίση είχε πια περάσει, Σεπτέμβριο του 2018, συνόψιζε ως εξής το δίδαγμά της: Η δημιουργία της ενιαίας αγοράς- έλεγε σε ένα συνέδριο στο Βερολίνο- συνδέθηκε με τα διαρθρωτικά ταμεία που έδιναν μια «υπόσχεση ευημερίας για όλους». Η δημιουργία του κοινού νομίσματος, αντίθετα, δεν συνοδεύτηκε από ανάλογα εργαλεία, ώστε το ευρώ να οδηγεί σε μια «Ευρώπη που συγκλίνει, σε μια κοινωνικά ισορροπημένη Ευρώπη για όλους». Αυτό το κατασκευαστικό σφάλμα του ευρώ πρέπει να διορθωθεί, υποστήριζε. Γιατί «το ευρώ χρειάζεται δύο πόδια (το νομισματικό και το κοινωνικό) για να προχωρήσει, ένα μόνο δεν αρκεί».

Ο Σόιμπλε, αντίθετα, έμεινε για πάντα συνδεδεμένος με την ιδέα που είχε υποστηρίξει, ήδη από το 1994, με την περίφημη έκθεση Σόιμπλε-Λάμερς, για την δημιουργία ενός σκληρού πυρήνα μιας Ευρώπης λίγων χωρών γύρω από την Γερμανία και την Γαλλία, που θα παραιτηθούν από ένα μέρος της εθνικής τους κυριαρχίας και θα προχωρήσουν από κοινού, με κοινή πολιτική και κοινό νόμισμα, ενώ οι υπόλοιπες χώρες θα απομακρυνθούν σε μια χαλαρά συνδεδεμένη περιφέρεια. Αντί συνοχής, δηλαδή, σμίκρυνση. Η ιδέα του Grexit, που σε κρίσιμες στιγμές υποστήριξε, ήταν απολύτως συνεπής με αυτό το σχέδιο. Και βρισκόταν στους αντίποδες της αλληλέγγυας Ευρώπης του Ντελόρ.

Και η ελληνική κρίση σε όλα αυτά; Ίσως αξίζει να συγκρατήσουμε μια, κυρίως στιγμή της,  σημαδιακή τόσο για τον ρόλο του Σόιμπλε όσο και για την δική μας μοίρα.

Στα τέλη του 2008, μια επικείμενη ελληνική κρίση δανεισμού προεξοφλείτο και στις δύο όχθες του Ατλαντικού. Ο Κώστας Σημίτης προειδοποιούσε- σε ώτα μη ακουόντων- από το βήμα της Βουλής ότι μας προορίζουν για μια ταπεινωτική παραπομπή στο ΔΝΤ. Στο Γιούρογκρουπ γίνονταν οι πρώτες, με κλειστές τις πόρτες, συζητήσεις για μηχανισμούς αντιμετώπιση της επερχόμενης ελληνικής κρίσης. Η ελληνική κυβέρνηση δεχόταν (και απέρριπτε) εισηγήσεις για μέτρα λιτότητας. Και από τις αρχές του 2009 τα ελληνικά επιτόκια είχαν αρχίσει να σκαρφαλώνουν επικίνδυνα.

Αυτό που συνέβη το 2010, λοιπόν, θα είχε συμβεί ένα χρόνο νωρίτερα. Μα τον Φεβρουάριο του 2009 ο τότε υπουργός οικονομικών της Γερμανίας Στάινμπρουκ δηλώνει πως αν μια χώρα της ευρωζώνης έχει δυσκολίες με τον δανεισμό της, η ευρωζώνη θα την στηρίξει. Η δήλωση ήταν αρκετή ώστε να αποκλιμακωθούν ραγδαία οι πιέσεις των αγορών και η Ελλάδα να κερδίσει χρόνο. Τον κέρδισε και τον σπατάλησε. Κανένα μέτρο δεν ελήφθη, καμιά προσπάθεια οχύρωσης δεν έγινε, πέρα από ένα μακιγιάζ των αριθμών, συνεχίσαμε να πλέουμε αμέριμνοι προς το μοιραίο.

Κι όταν, λιγότερο από ένα χρόνο αργότερα, οι αγορές επιτέθηκαν ξανά στα ελληνικά ομόλογα, στο Βερολίνο είχε γίνει αλλαγή φρουράς. Ο ordoliberal Σόιμπλε είχε πάρει την θέση του σοσιαλδημοκράτη Στάινμπρουκ και το δόγμα του «ηθικού κινδύνου», η άποψη πως «η κρίση είναι ελληνική ευθύνη, η αντιμετώπισή της πρέπει να είναι επίσης ελληνική ευθύνη» οδήγησε σε ένα σπιράλ καθυστερήσεων που παρέσυρε στην άβυσσο την Ελλάδα και έθεσε σε κίνδυνο την συνοχή της ευρωζώνης. Η διόρθωση του λάθους έγινε με καθυστέρηση. Και με μεγάλο οικονομικό και κοινωνικό κόστος.

Καθώς, λοιπόν, η ταυτόχρονη εκδημία των δύο μεγάλων Ευρωπαίων, επανέφερε την συζήτηση για τις αιτίες της εθνικής μας περιπέτειας και ξέθαψε ερωτήματα που είχαμε παραχώσει βιαστικά για να απολαύσουμε την «επιστροφή στην κανονικότητα», είναι ανάγκη να ξαναδούμε την φοβερή μας εμπειρία πέρα από την συνηθισμένη και εύκολη δαιμονολογία.

Η ευθύνη του Σόιμπλε είναι ότι επέβαλε μια λάθος ανάγνωση της ελληνικής κρίσης και μια λάθος συνταγή αντιμετώπισής της, στην εκ των υστέρων διόρθωση της οποίας είχε και ο ίδιος σημαντική συμβολή. Η ευθύνη της Ευρώπης είναι ότι, για χρόνια, κατά τον Ντελόρ, προσπαθούσε να περπατήσει «με ένα πόδι», με δημοσιονομική πειθαρχεία χωρίς έγνοια για κοινωνική συνοχή και κοινοτική αλληλεγγύη. Η δική μας ευθύνη είναι τόσο η μέθη της υπερχρέωσης και των ελλειμάτων που «χρηματοδοτούσαν» εκλογικούς θριάμβους όσο και η αδυναμία του πολιτικού συστήματος, εγκλωβισμένου στα πελατειακά του ένστικτα,  να αντιδράσει έγκαιρα στην επερχόμενη χρεοκοπία. Φορτωθήκαμε έτσι μια ευθύνη όχι μόνο για την δική μας μοίρα, μα και για της ευρωζώνης τα πάθη. Αν η Ελλάδα, με όλα της τα προβλήματα, κέρδιζε τον λίγο χρόνο που της δόθηκε, αν δεν έδειχνε τέτοια ασυγχώρητη αμεριμνησία, αν η θύελλα των αγορών ξέσπαγε πρώτα στις ακτές της δημοσιονομικά ενάρετης Ιρλανδίας αντί της άσωτης Ελλάδας, όλα ίσως θα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά. Και ο Σόιμπλε δεν θα είχε, ίσως, την ευκαιρία να εφαρμόσει στην ευρωζώνη τον ζουρλομανδύα του ηθικού κινδύνου.

Περασμένα, ασφαλώς, όλα αυτά. Μα όχι ξεχασμένα.

Εάν θέλετε κάθε πρωί το ενημερωτικό δελτίο του KReport στο email σας και πρόσβαση σε όλο το περιεχόμενό μας, κάντε μια δοκιμαστική συνδρομή!