ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

ΘΕΜΑ

Προβλέψεις ή προφητείες;

Ο Τολστόι αστειευόταν για τις προβλέψεις για τον πόλεμο του 1812, όταν, 50 χρόνια αργότερα, έγραψε το Πόλεμος και Ειρήνη: «Τίποτα δεν είχε προετοιμαστεί για τον πόλεμο που όλοι περίμεναν ότι θα έρθει». (Ο Ντόμινικ Κάμινγκς, ειδικός σύμβουλος του Μπόρις Τζόνσον όταν ήρθε η πανδημία, παρέθεσε αυτές τις γραμμές στην πρόσφατη κατάθεσή του στην έρευνα του Ηνωμένου Βασιλείου για τον Covid-19.)

Άλλο παράδειγμα είναι μια περίπτωση από τον 20ο αιώνα. Η Ναυτική Σχολή Πολέμου των ΗΠΑ έκανε μια πολεμική άσκηση το 1932, όπου αναφέρθηκε ο κίνδυνος βομβαρδισμού στρατιωτικών βάσεων των ΗΠΑ σε αεροπορική επίθεση από την άλλη πλευρά του Ειρηνικού. Όπως περιγράφει ο Στίβεν Τζόνσον στο βιβλίο του Farsighted (2018), το πολεμικό ναυτικό της Αμερικής είχε πάρει μια εικόνα από τον κίνδυνο καταστροφής στο Περλ Χάρμπορ αλλά δεν ανταποκρίθηκε. Αντίθετα ήλπιζε για το καλύτερο.

Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί μερικοί άνθρωποι που κάνουν προγνώσεις παρομοιάζουν τους εαυτούς τους με την Κασσάνδρα, την Τρωαδίτισσα πριγκίπισσα που είχε την κατάρα να μπορεί να προβλέπει το μέλλον και όλοι να την αγνοούν. Αν θέλουμε να αποφύγουμε τη μοίρα της Κασσάνδρας, πρέπει να φροντίζουμε να κάνουμε τις προφητείες μας χρήσιμες.

Πρώτον, πρέπει να είναι ξεκάθαρες και ζωντανές. Οι προειδοποιήσεις της Κασσάνδρας ήταν ζωντανές αλλά και απόκρυφες: «άπεχε της βοός τον ταύρον» είπε, κράτα τον ταύρο (Αγαμέμνονα) μακριά από τη δαμάλα (Κλυταιμήστρα). Εκ των υστέρων ήταν σαφές ότι αυτό ήταν ένα προαίσθημα πως ο βασιλιάς Αγαμέμνονας επρόκειτο να δολοφονηθεί από τη σύζυγό του, Κλυταιμνήστρα. Αλλά μόνο εκ των υστέρων.

Η Τζέιν Μακ Κόνιγκαλ υποστηρίζει στο πρόσφατο βιβλίο της Imaginable, ότι είναι πιο αποτελεσματικό να οπτικοποιούνται συγκεκριμένες σκηνές από μια μελλοντική ζωή. Αυτή η πρακτική στην ουσία είναι ένα διανοητικό ταξίδι στο χρόνο. Η προειδοποίηση, το 2019, για μια πανδημία θα φαινόταν πιο αληθινή αν ενθάρρυνε τους ανθρώπους να φανταστούν τον εαυτό τους σε αυτό το μέλλον που καθορίζεται από την πανδημία. Λίγοι τυχεροί ίσως θα είχαν ένα ντουλάπι γεμάτο με μάσκες προσώπου, χαρτί υγείας και μακαρόνια.

Δεν μπορώ να υποσχεθώ ότι αυτή η σκέψη για το μέλλον θα δώσει πραγματικά εικόνα του τι θα συμβεί στο μέλλον. Ακόμα κι αν ήμασταν σίγουροι ότι θα ερχόταν μια πανδημία, αμφιβάλλω ότι τον Οκτώβριο του 2019 θα μπορούσαμε να φανταστούμε τι θα συμβεί τον Απρίλιο του 2020. Αλλά οποιαδήποτε προσπάθεια να φανταστούμε το μέλλον με συγκεκριμένους, καθημερινούς όρους μπορεί να είναι εκπληκτικά διορατική.

Δεύτερον - και αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο - μια καλή προφητεία πρέπει να αναγνωρίζει ότι το μέλλον είναι αόρατο. Το Πόλεμος και Ειρήνη περιέχει αναφορά και σ’ αυτό: «Τι επιστήμη χωράει σε ένα θέμα στο οποίο, όπως σε κάθε πρακτικό ζήτημα, τίποτα δεν μπορεί να προσδιοριστεί και όλα εξαρτώνται από αναρίθμητες συνθήκες, η σημασία των οποίων γίνεται εμφανής σε μια συγκεκριμένη στιγμή και κανείς δεν μπορεί να πει πότε θα έρθει αυτή η στιγμή;»

Γι' αυτό θα προτιμούσα να εξετάζω δύο ζωντανά, εύλογα, αντιφατικά σενάρια παρά ένα. Μια μόνο πρόβλεψη προσφέρει ψευδή βεβαιότητα, αν υποθέσουμε ότι την πιστεύουμε έστω και ελάχιστα. Δύο συναρπαστικές και αλληλοαποκλειόμενες προβλέψεις, όμως, βοηθούν να απομακρυνθούμε από το στείρο ερώτημα «τι θα γίνει;» και να πλησιάσουμε προς το γόνιμο ερώτημα «τι θα κάναμε αν γινόταν;».

Τρίτον, οι προβλέψεις πρέπει να γίνονται με γνώμονα ένα συγκεκριμένο κοινό. Στην ιδανική περίπτωση, αυτό το κοινό θα συμμετείχε ενεργά στη διαδικασία αντί να καταναλώνει παθητικά το αποτέλεσμα. Πολεμικά παιχνίδια, ασκήσεις ρόλων και εργαστήρια σεναρίων μπορούν να βοηθήσουν. Εάν μια πρόβλεψη δεν απευθύνεται στις ανησυχίες και τις απορίες του κοινού της, θα αγνοηθεί.

Για να φανεί χρήσιμη μια πρόβλεψη, δεν είναι ούτε απαραίτητο ούτε αρκετό να είναι ακριβής. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράξενος ισχυρισμός, αλλά μόνο όταν είναι πολύ αργά ξέρουμε αν μια πρόβλεψη ήταν ακριβής. Εκ των προτέρων, αυτό που μπορούμε να ελπίζουμε από τους προφήτες είναι να ανοίξουν τα μάτια μας σε διαφορετικά πιθανά μέλλοντα, να μας παρακινήσουν να προβλέψουμε απειλές και ευκαιρίες και να μας υπενθυμίσουν ότι, τελικά, το μέλλον δεν μπορούμε να το ξέρουμε εκ των προτέρων. Μπορούμε μόνο να το φανταστούμε.

 

 

Εάν θέλετε κάθε πρωί το ενημερωτικό δελτίο του KReport στο email σας και πρόσβαση σε όλο το περιεχόμενό μας, κάντε μια δοκιμαστική συνδρομή!