Kreport > Uncategorized > Οι 4 φάσεις του φεμινισμού στην Τουρκία

Οι 4 φάσεις του φεμινισμού στην Τουρκία

Σε τέσσερεις περιόδους μπορεί να καταγραφεί η πορεία της θέσης της γυναίκας στην Τουρκία, που αναπτύσσεται παράλληλα με τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές στη χώρα. 

Κατά την πρώτη περίοδο του φεμινισμού στην Τουρκία, το κίνημα γυναικών κυριαρχείται από τον πρωτογενή κεμαλισμό ο οποίος θέλησε να δώσει μια θέση στην γυναίκα περιορίζοντας ωστόσο την γυναικεία ταυτότητα στους ρόλους της μητέρας και σε συγκεκριμένα επαγγέλματα. Κατά την διάρκεια της περιόδου αυτής, η οποία επεκτείνεται μέχρι την δεκαετία του 70, οι γυναίκες με κεφαλομάντηλο είναι αποκλεισμένες από τον δημόσιο χώρο και την επαγγελματική ζωή. Κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 60, το αριστερό κίνημα που έχει αρχίσει να ισχυροποιείται και να διαδραματίζει έναν κεντρικό ρόλο στην πολιτική και την κοινωνία αρχίζει σταδιακά να απελευθερώνει τις γυναίκες από τους περιορισμούς του κεμαλισμού αλλά παραμένει ουσιαστικά συνεχιστής της κληρονομιάς του.

Μετά την δεκαετία του 70 και κυρίως στην δεκαετία του 80, ο φεμινισμός στην Τουρκία αλλάζει πρόσωπο καθώς το ισλαμικό κίνημα γίνεται όλο και πιο ισχυρό, μέσα στο πλαίσιο της πολιτικής δυναμικής εναντίον της αριστεράς, και για πρώτη φορά οι γυναίκες με κεφαλομάντηλο, οι ισλαμίστριες, εμφανίζονται στον δημόσιο χώρο. Κυρίως μέσα από διαδηλώσεις και κινητοποιήσεις για τα δικαιώματα των γυναικών που φορούν κεφαλομάντηλο και που εξακολουθούν να είναι αποκλεισμένες από την επαγγελματική ζωή και την εκπαίδευση. Όπως και στις αρχές του κεμαλισμού, ο ισλαμισμός δίνει μεν μια θέση στην γυναίκα, στερώντας την όμως ουσιαστικά από την γυναικεία της ταυτότητα η οποία παραμένει δογματικά περιορισμένη, κυρίως μέσω του ισλαμικού ντυσίματος. Μέχρι τις αρχές του 2000, οι κανόνες αμφίεσης των ισλαμιστριών παραμένουν αυστηροί, με βασικό ζητούμενο η γυναίκα να περνά απαρατήρητη όταν βρίσκεται στον δημόσιο χώρο. 

Την ίδια ώρα, στους εκκοσμικευμένους κύκλους, η γυναίκα αρχίζει να ζει μια πιο απελευθερωμένη ταυτότητα και να εισέρχεται σε περισσότερα επαγγέλματα ενώ σταδιακή απελευθέρωση καταγράφεται και στους κοινωνικούς της ρόλους.

Μετά τις αρχές του 2000 και μέχρι τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 2000, καταγράφεται μια μεγάλη απελευθέρωση σε όλες τις ομάδες γυναικών. Στις ισλαμίστριες, η ισλαμική μόδα αλλάζει ριζικά και μετατρέπεται σε αμφίεση που τονίζει την θηλυκότητα και έχει στόχο να προσελκύει το αντρικό βλέμμα στους δημόσιους χώρους ενώ αναπτύσσεται έντονα και ένα ισλαμικό φεμινιστικό κίνημα, το οποίο έρχεται σε αντίθεση με τις παραδοσιακές ισλαμικές αξίες παρόλο που προσπαθεί να τις μεταλλάξει. Το συντηρητικό ισλαμικό κίνημα, με πρωταγωνίστριες τις κόρες του Ταγίπ Ερντογάν, ισχυροποιεί την θέση των γυναικών και προσπαθεί να βρει έναν «τρίτο δρόμο» ανάμεσα στον δυτικότροπο φεμινισμό και τον ισλαμικό φεμινισμό. Οι δυτικότροπες γυναίκες από την μεριά τους ζουν ακόμα μεγαλύτερη απελευθέρωση. 

Οι δυναμικές αυτές ωστόσο έρχονται να προσκρούσουν σε δυο αντίξοες συνθήκες. Η μία έχει να κάνει με την παραδοσιακή θέση του άντρα σε μια κοινωνία που αλλάζει, με βασική συνέπεια την αύξηση των εγκλημάτων εις βάρος των γυναικών. Η δεύτερη είναι πιο πολιτικο-ιδεολογική και αφορά την εσωστρέφεια του καθεστώτος Ερντογάν, η οποία κυριαρχεί μετά τις διαδηλώσεις του Γκεζί το 2013 και κυρίως μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του 2016. 

Το καθεστώς κινητοποιεί τα συντηρητικά του αντανακλαστικά και ουσιαστικά πνίγει τόσο το ισλαμικό φεμινιστικό κίνημα όσο και το δυτικότροπο, το οποίο όμως έχει πια ισχυροποιηθεί και αντιστέκεται με σθένος. Στιγματίζοντας το φεμινιστικό κίνημα και τους αγώνες της κοινότητας LGBT-Q, το καθεστώς Ερντογάν προσπαθεί να οχυρωθεί πίσω από παραδοσιακές αξίες και ηθικούς κανόνες και που παλεύει να περιορίσει την απελευθέρωση των γυναικών και κυρίως των συντηρητικών γυναικών. Χαρακτηριστικό της περιόδου που διανύει σήμερα η Τουρκία είναι το φαινόμενο όλο και περισσότερων συντηρητικών γυναικών που αποφασίζουν να βγάλουν το κεφαλομάντηλο καθώς η απελευθέρωση που έζησαν την περασμένη δεκαετία ως κεφαλομαντηλοφορούσες δεν είναι πλέον εφικτή.

Σήμερα, η θέση της γυναίκας στην Τουρκία έχει μεν ξεφύγει από το πάγιο δίπολο «κεμαλισμού-ισλαμισμού» αλλά μάχεται εναντίον παραδοσιακών αξιών και «ηθικής», όπως συμβαίνει και σε χώρες της Ευρώπης, κυρίως στην Ουγγαρία και την Πολωνία αλλά και στις ΗΠΑ όπου το δίπολο «παράδοση-εκσυγχρονισμός/ παγκοσμιοποίηση» διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στις κοινωνικές δυναμικές.