Kreport > articles > -Shutdown: How Covid Shook the World’s Economy (2021)

-The Deluge: America and the Remaking of the Global Order, 1916-1931 (2014)

του Adam Tooze, Penguin/Random House  

-Shutdown: How Covid Shook the World’s Economy (2021)

-The Deluge: America and the Remaking of the Global Order, 1916-1931 (2014)

του Adam Tooze, Penguin/Random House  

Γράφει ο Αντώνης Παπαγιαννίδης 

Όσο προχωρούν οι μέρες, τόσο όλο και περισσότεροι συνειδητοποιούν ότι η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία μας εγκαθιστά σε μια νέα εποχή. Πολλαπλά. Από την επανεργοποίηση του «εγκεφαλικά νεκρού ΝΑΤΟ» υπό πασίδηλα αμερικανική ηγεσία και την αναζήτηση ριζικά διαφορετικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη, μέχρι την αντιμετώπιση της ενεργειακής εξάρτησης της ίδιας αυτής Ευρώπης ή και της διαφαινόμενης επισιτιστικής τραγωδίας σε πλανητική κλίμακα, οι κυματισμοί που έφερε ένα ούτως ή άλλως μεγάλο γεγονός ξεπερνούν αυτό το ίδιο.

Με την ευκαιρία αυτή, ξαναθυμηθήκαμε την ιδιαίτερη ιστοριογραφική κατάθεση του Adam Tooze, ο οποίος θα βρεθεί στο φετινό Delphi Economic Forum (προσκεκλημένος του Ινστιτούτου Eteron). Σήμερα καθηγητής στο Columbia και διευθυντής του εκεί Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου, παλιότερα στο Cambridge, το LSE και στο Yale, ο Tooze είχε χαράξει μια γραμμή έρευνας και – κυρίως – ευαισθητοποίησης στο πώς οι επιπτώσεις μεγάλων τρανταγμάτων δημιουργούν κύκλους που φέρνουν ευρύτερης ανατροπές στο πώς λειτουργεί το παγκόσμιο σύστημα – αλλά και πώς προσλαμβάνουμε την Ιστορία, την συνέχεια της Ιστορίας.

Στο πιο πρόσφατο βιβλίο του “Shutdown”, στο οποίο προσεγγίζει την μείζονα εμπειρία της πανδημίας του κορωνοϊού, ο Tooze ξεκινάει από το πώς η υπόσχεση αντιμετώπισης των πανδημιών που είχε φέρει η σύγχρονη ιατρική και τα συστήματα Υγείας βρέθηκαν ζαλιστικά αντιμέτωπα με εκείνο που ο Ulrich Beck είχε αποκαλέσει «οργανωμένη ανευθυνότητα». Διερεύνησε το πώς η πρόκληση της πανδημίας σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο επαναπροσδιόρισε την λειτουργία των κρατικών εξουσιών (από τις Δυτικές δημοκρατίες μέχρι τα Ανατολικά αυταρχικά καθεστώτα) , αλλά και το πώς η λειτουργία μηχανισμών επιτήρησης που επιτρέπει/enables η ψηφιακή τεχνολογία δημιουργεί εντελώς νέες συνθήκες. Οι οποίες πηγαίνουν πολύ πέρα από τις επιδημιολογικές προσεγγίσεις, υπόσχονται/απειλούν διαφορετική πολιτική πραγματικότητα.

Η αλήθεια είναι πως ο Tooze ξεκινάει από πολύ βαθύτερα την προσέγγισή του σ’ αυτό το επεισόδιο της ανθρώπινης ιστορίας: Την βλέπει ως «πρώτης κρίσης της Ανθρωπόκαινου», υπό την έννοια ότι πρόκειται για μια περίοδο «όπου καθοριζόμαστε από την επίπτωση/blowback λόγω της ανισορροπίας της σχέσης μας με τον πλανήτη».

Προστίθεται, εδώ, η συνολική συνάρθρωση των οικονομικών συνεπειών που – από το οργανωτικό επίπεδο μέχρι την αναδιαμόρφωση της ίδιας της έννοιας της κρατικής παρέμβασης (από φιλελεύθερες εν πολλοίς Κυβερνήσεις, ή πάλι από Κεντρικές Τράπεζες που καθιέρωσαν ακόμη πιο αντισυμβατικές πρακτικές απ’ όσες την εποχή της χρηματοπιστωτικής κρίσης…) – τείνει να εγκαταστήσει σε μια ριζικά διαφορετική πραγματικότητα. Χωρίς πολλές-πολλές αντιρρήσεις, δε. Για να καταλήξει ο Tooze ότι η κρίση αυτή κουβαλάει μέσα της όχι μόνο ενδεχόμενα οικονομικά και κοινωνικά τραύματα, αλλά και πολιτική κρίση.

Όμως, από τον Tooze η τωρινή Ουκρανική κρίση, δηλαδή ο πρώτος μείζων πόλεμος μετά από 80 χρόνια επί Ευρωπαϊκού εδάφους, μας θύμισε ένα παλιότερο βιβλίο του. Εκείνο που είχε αφιερώσει με τίτλο «The Deluge» (Ο κατακλυσμός) στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε εκείνο το οριακό επεισόδιο της δολοφονίας του Αρχιδούκα Φερδινάνδου στο Σαράγιεβο δεν έφερε μόνον τον ίδιο τον Πόλεμο, αλλά και ένα ντόμινο γεγονότων, την διάλυση Αυτοκρατοριών (Ρωσικής, Αυστρο-Ουγγρικής, Οθωμανικής) την δημιουργία πλειάδας νέων κρατών από την Ευρώπη μέχρι την Μέση Ανατολή, την εδραίωση της Σοβιετικής Ένωσης, την άσοφα τιμωρητική ειρήνη στην Ευρώπη που έφερε τον υπερπληθωρισμό της Γερμανίας και επώασε τον Ναζισμό – η αφήγηση/διερεύνηση του Tooze σταματάει στο 1931.

Όμως ακόμη πιο καθοριστικές για το μέλλον, όπως το είδε η ανθρωπότητα να ξετυλίγεται, ήταν εξελίξεις όπως η οριστική ανάδυση της Αμερικανικής δύναμης – οι ΗΠΑ υπήρξαν οι δανειστές του Α’ Π.Π. (κυρίως προς την Μεγάλη-τότε-Βρετανία), υπήρξαν όμως και οι εντέλει διστακτικοί υπέρμαχοι της Κοινωνίας των Εθνών: την δημιούργησαν μεν, την εγκατέλειψαν δε. Όταν, δε, αναφέρεται κανείς στην ανάδυση της οικονομικής δύναμης των ΗΠΑ, βλέπει ήδη και την άνοδο του δολαρίου απέναντι στην στερλίνα που θα οδηγήσει στην κυριαρχία του μετά τον Β’ ΠΠ και τις συμφωνίες του Μπρέττον Γουντς…

Επίσης, λαϊκές εξεγέρσεις και απεργιακές κινητοποιήσεις εγκατέστησαν νέους συντελεστές (ή μήπως έμμεσους πρωταγωνιστές;) σε μια έως τότε επαναπειθαρχημένη μετά την Γαλλική Επανάσταση παγκόσμια πολιτική σκηνή. Από την δεκαετία του΄30 γίνεται φανερό ότι όντως ο Α΄ΠΠ έφερε Deluge/Κατακλυσμό.

Αυτή λοιπόν η αναζήτηση του νόμου των αθέλητων συνεπειών – ή πάντως της υπέρβασης των ηθελημένων συνεπειών – στην παγκόσμια κλίμακα και πρακτική, αξίζει να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της προσοχής για όταν η ουκρανική τραγωδία βρεθεί στην τελική της πράξη .