Kreport > articles > Κοινωνίες του ½;

Κοινωνίες του ½;

Του Στράτου Φαναρά (*)

Όλο και περισσότερο, μια υπόθεση στις αρχές της περασμένης δεκαετίας, ότι οι αλλεπάλληλες κρίσεις που ζούμε δεν είναι απλώς μία συγκυρία  τυχαίων γεγονότων αλλά ένα «συνεχές» που σηματοδοτεί μια νέα εποχή, επαληθεύεται (η πανδημία, παράδειγμα, συνεχίζει δυόμιση χρόνια μετά την εμφάνιση της να είναι εδώ και κανείς δεν γνωρίζει για πόσο ακόμα).

Ζούμε στην 5η εποχή της Ανθρωπότητας, την εποχή της «Μεγάλής Άμυνας» στην οποία οι άνθρωποι κινδυνεύουμε να χάσουμε την πρωτοβουλία των δημιουργικών επιλογών και περιοριζόμαστε να απαντούμε σε κρίσεις που γεννά η εξέλιξη του παγκόσμιου ανταγωνισμού αλλά και το φυσικό περιβάλλον μας λόγω της κατάχρησης των φυσικών πόρων και της κλιματικής αλλαγής.

Ειδικά στις μέρες μας, ο πόλεμος στην Ουκρανία ίσως είναι ο πρώτος μετά τον Β’ Παγκόσμιο που παρουσιάζει τόσο αυξημένες πιθανότητες να λάβει υπερτοπικές διαστάσεις. Η συζήτηση για την πιθανότητα χρήσης χημικών και πυρηνικών όπλων έχει επανέλθει και εμφιλοχωρεί σε δημόσιες δηλώσεις ανώτατων επίσημων παραγόντων του Κρεμλίνου και βέβαια προκαλεί ανάλογου περιεχομένου απαντήσεις από τη Δύση.                                                                         

Οι επιπτώσεις στις δημοκρατίες και τις κοινωνίες

Όλα όσα συμβαίνουν στην «5η εποχή» έχουν σημαντικές επιπτώσεις στους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς. Δύο από αυτές είναι κατά τη γνώμη μας οι σημαντικότερες:

  • Αυξάνουν τον αυταρχισμό στα πολιτικά συστήματα και τη διεύθυνση των κρατών.
  • Εντείνουν τις κοινωνικές ανισότητες.

Δεν νομίζουμε ότι χρειάζεται ιδιαίτερη επιχειρηματολογία για τις επισημάνσεις αυτές.

Ας αναφέρουμε όμως ότι σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Economist Intelligent Unit οι χώρες που απολαμβάνουν σήμερα πλήρη δημοκρατία είναι μόλις 21 (από 160 χώρες που περιλαμβάνει η έκθεση) και το ποσοστό των ανθρώπων που ζουν σε αυτές τις πλήρεις δημοκρατίες είναι μόλις το 6,4%. Στον αντίποδα, το 54,3% του παγκόσμιου πληθυσμού (σε 93 χώρες) ζει σε απολυταρχικά καθεστώτα και υβριδικού τύπου δημοκρατίες, τις οποίες θα ονομάζαμε και «προσχηματικές» δημοκρατίες.

Επίσης να αναφέρουμε ότι η επισήμανση της διεύρυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων δεν είναι μόνο μία εμπειρική διαπίστωση των ανθρώπων αλλά και επίσημη θέση των Παγκόσμιων Οργανισμών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η πανδημία οδήγησε περίπου 100 εκατομμύρια ανθρώπους σε ακραία φτώχεια μόνο στον πρώτο χρόνο της Πανδημίας. Είναι τέτοια η αύξηση της φτώχειας που το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Σίτισης του ΟΗΕ εκτιμά ότι περισσότεροι από 270 εκατομμύρια άνθρωποι κινδυνεύουν να λιμοκτονήσουν, αριθμός διπλάσιος από τον αντίστοιχο πριν από την πανδημία. Και βέβαια, δεν θα περίμενε κανείς σε ένα κόσμο πιο αυταρχικό που δρουν ανεξέλεγκτα εξουσιαστικές ομάδες να μειώνονται οι κοινωνικές ανισότητες.

Οι κοινωνίες των 2/3

Ωστόσο πλέον τίθεται σε αμφισβήτηση αν και οι λεγόμενες κοινωνίες των 2/3 συνεχίζουν να υφίστανται όχι μόνο με βάση τους δείκτες εισοδήματος αλλά και υποκειμενικά με βάση το πως νιώθουν οι άνθρωποι.

Κι ακόμα περισσότερο: Υπάρχει άραγε μια διαχωριστική γραμμή στις σημερινές κοινωνίες που ξέρουμε ότι είναι ακόμα πιο πολωμένες από ό,τι στο παρελθόν, που να «τμηματοποιεί» τους ανθρώπους σε «εντός» και «εκτός»; Δηλαδή σε ανθρώπους που νιώθουν ότι μετέχουν του κοινωνικού γίγνεσθαι και ανθρώπους που νιώθουν να βρίσκονται εκτός;

Προκειμένου να διερευνήσουμε αυτή την υπόθεση χρησιμοποιήσαμε πειραματικά μία «προβολική» τεχνική θέτοντας την εξής ερώτηση στο πρόσφατο ερευνητικό κύμα της Metron Forum του Μαρτίου:

«Ας φανταστούμε τον κόσμο σαν μία πόλη προστατευμένη από ένα κάστρο που περικλείεται από μία έρημο. Υπάρχουν άνθρωποι προστατευμένοι μέσα στο κάστρο και άνθρωποι απροστάτευτοι έξω από αυτό. Εσείς που θα λέγατε ότι βρίσκεστε; Μέσα ή έξω από το κάστρο

Οι πρώτες διαπιστώσεις μας ήταν οι εξής: Μόλις το 4% των ερωτώμενων δεν μπόρεσε να δει τον εαυτό του στο τοπίο που περιγράφει η ερώτηση. Το 47% των ερωτηθέντων τοποθέτησαν τον εαυτό τους «εντός του κάστρου» και το 49% «εκτός».

Ίσως λοιπόν οι κοινωνία μας που κάποτε λέγαμε ότι είναι κοινωνία των 2/3 να έχει μεταβληθεί τώρα επί τα χείρω και να είναι πλέον κοινωνία του ½ (η υπόθεση αυτή θα ελεγχθεί στα επόμενα μηνιαία ερευνητικά κύματα του Forum).

Οι παραδοσιακές κοινωνικοδημογραφικές παράμετροι διαφοροποιούν βέβαια την αντιλαμβανόμενη θέση του καθενός. Οι Αγρότες και οι Εργάτες για παράδειγμα νιώθουν κατά πλειοψηφία «εκτός» σε ποσοστά 64% και 71% αντιστοίχως. Επίσης οι Αριστεροί δηλώνουν ότι νιώθουν «εκτός» σε ποσοστό 58% ενώ οι Κεντροδεξιοί «εντός» σε ποσοστό 64%.

Όμως εκείνο που μας φάνηκε ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι η συσχέτιση ανάμεσα στους «εκτός των τειχών» και αυτούς που είναι ουδέτεροι ή/και τάσσονται υπέρ της Ρωσίας στον πόλεμο της Ουκρανίας, ενώ αντιθέτως αυτοί που νιώθουν «εντός των τειχών» αντιστοιχίζονται ισχυρά με αυτούς που τάσσονται κατά της Ρωσίας.

Αντιλαμβανόμενη θέση στον κόσμο και Πόλεμος στην Ουκρανία

(correspondence analysis)

Και τα ερωτήματα που τίθενται περαιτέρω είναι τα εξής:

-Μήπως αυτή η εποχή της «Μεγάλης Άμυνας» θα είναι μια εποχή μεγάλης πολιτικής και κοινωνικής οπισθοδρόμησης ταυτόχρονα;

-Και πως τοποθετούνται οι δημοκρατικές δυνάμεις απέναντι σ’ αυτές τις εξελίξεις;

-Μήπως τα παλιά εργαλεία ανάλυσης και δράσης είναι αρκετά ξεπερασμένα για να αντιμετωπιστεί ο αυταρχισμός και το συνεχές των κρίσεων;

-Δεν υπάρχει άραγε μία επείγουσα θεσμικής αναγέννησης και σύγκλισης των χωρών του δημοκρατικού κόσμου;

 (*) Ο Στράτος Φαναράς είναι πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Metron Analysis.