Kreport > articles > 1922: Πώς φθάσαμε στην Καταστροφή, του Κώστα Σταματόπουλου, Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2021,


Mικρασιατική Καταστροφή: 50 ερωτήματα και απαντήσεις, των Άγγελου Συρίγου και Ευάνθη Χατζηβασιλείου, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2021

1922: Πώς φθάσαμε στην Καταστροφή, του Κώστα Σταματόπουλου, Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2021,


Mικρασιατική Καταστροφή: 50 ερωτήματα και απαντήσεις, των Άγγελου Συρίγου και Ευάνθη Χατζηβασιλείου, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2021

Γράφει ο Αντώνης Παπαγιαννίδης

 Με το 2021 και τους εορτασμούς της 200ετηρίδας από την Επανάσταση του ΄21 να ανήκουν πλέον στο παρελθόν, μια άλλη – πολύ πιο βαριά – χρονιά μνήμης βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη: Τα 100 χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή. Από κοινωνική, πολιτική, οικονομική, ακόμη και πνευματική σκοπιά, άμα αναλογισθεί κανείς τι εισέφερε ο Μικρασιατικός Ελληνισμός, μετά όμως από μια μεγάλη τραγωδία, γίνεται φανερό ότι και αυτή η χρονιά μνήμης οφείλει να προσεγγισθεί με μεγάλη σοβαρότητα.

Ήδη από την προηγούμενη χρονιά έχει ξεκινήσει μια ενδιαφέρουσα συγκομιδή βιβλίων για το θέμα. Σ’ αυτήν εντάσσεται το «Πώς φθάσαμε στην Καταστροφή» του Κώστα Σταματόπουλου, μελετητή της ζωής των Μικρασιατών και Κωνσταντινουπολιτών (αλλά και της πορείας της Δυναστείας στην Ελλάδα). Η διαδρομή των γεγονότων είναι γνωστή, όπως γνωστό είναι και το υπόστρωμα των αντιθέσεων του Διχασμού, επί των οποίων οικοδομήθηκε η τραγωδία του 1922 –  αλλά και η κίνηση των συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, που οδήγησαν τα πράγματα: Από την Ελληνική διεκδίκηση της Μικρασίας και μέχρι την εγκατάλειψή της στις 3/16 Σεπτεμβρίου 1922.

Ο Κ. Σταματόπουλος δεν κρύβει την αρνητική αξιολόγησή του για την πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου και την στάση του στην τελική ευθεία των πραγμάτων, κινείται δηλαδή αντίθετα προς την άποψη που έχει επικρατήσει. «Μαχητής και πολυμήχανος, ο Βενιζέλος αγωνιζόταν εξαρχής προς λάθος κατεύθυνση, περιφρονώντας συντριπτικά αρνητικά δεδομένα, διχάζοντας εγκληματικά τον λαό και ελπίζοντας στο έλεος της Αγγλίας το οποίο τελικώς ουδέποτε γεύθηκε». Ωστόσο δεν διστάζει να καταρρίψει και τον θρύλο του Κωνσταντίνου: «Απεδείχθη τραγικός, καθώς είχε διαγνώσει εγκαίρως τα πράγματα και εξακολουθούσε να πιστεύει πως τα μικρασιατικό εγχείρημα οδηγούσε στην καταστροφή [όμως] δεν απέτρεψε την εκστρατεία προς την Άγκυρα, μη θέλοντας και μη μπορώντας να διαφωνήσει ανοικτά με την Κυβέρνηση».

Καταλήγει ο Κ. Σταματόπουλος να αποδώσει την τελική ευθύνη στον αντιβενιζελισμό, που «ουσιαστικά χρησιμοποίησε τον Βασιλέα, αγνόησε τις ενστάσεις του και τον έσυρε επικεφαλής ενός πολέμου στον οποίο αυτός ήταν αντίθετος»– αφού πρώτα περιγράψει τις αντιρρήσεις Μεταξά για την πορεία προς την Άγκυρα, αντιρρήσεις που δεν απέτρεψαν την διάβαση του Σαγγαρίου και της Αλμυράς Ερήμου, καθώς και την «αιθεροβασία και απόλυτη έλλειψη ρεαλισμού που χαρακτήριζε το σύνολο του πολιτικού κόσμου […] αφού οι Έλληνες πολιτικοί, τόσο της συμπολιτεύσεως όσο και των Φιλελευθέρων, αμιλλώντο στην Βουλή σε κορώνες υπερ-πατριωτισμού».

Δεν θα είναι εύκολη χρονιά το 2022 για την δημόσια συζήτηση…

*** *** ***

Η προσέγγιση που επέλεξαν, τώρα, οι Άγγελος Συρίγος και Ευάνθης Χατζηβασιλείου με το «Μικρασιατική Καταστροφή: 50 ερωτήματα και απαντήσεις» είναι αρκετά διαφορετική. Ουσιαστικά ξεκινούν με την αντίληψη ότι ο μέσος Έλληνας του 2022 έχει σχηματισμένη μιαν εικόνα και για την διαδοχή των γεγονότων και για την έκβαση/τις ευθύνες της τραγωδίας – ανθρώπινης και εθνικής, συνάμα – αλλά και για τις συνέπειες που έμειναν πίσω και που συναπαρτίζουν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την πραγματικότητα του Ελληνισμού του περασμένου αιώνα. Ενώ και στις ημέρες μας, δεν παύουν να λειτουργούν ως (πολιτικά αποδοτικό) φόντο. Έρχονται λοιπόν, προκειμένου να προσθέσουν όχι ακριβώς σε γνώση, όσο σε υλικό προβληματισμού. Και ανοίγουν 50 μέτωπα συζήτησης – «ερωτήματα» – με προτεινόμενο αντίστοιχο υλικό προσέγγισης–  50 «απαντήσεις».

Υπάρχουν ερωτήματα που επιδέχονται/διεκδικούν να είναι εκείνο που θα λέγαμε απαντήσεις εποικοδομητικές. «Τίποτε δεν έμεινε ίδιο στην ελληνική πολιτική μετά την Καταστροφή» είναι η και ακροτελεύτια τοποθέτηση των συγγραφέων, μάλιστα με αναφορές τους σε ευρωπαϊκή επιλογή της Ελλάδας στον μετέπειτα προσανατολισμό της αντί της εκπεσούσης Μεγάλης Ιδέας και της αλυτρωτικής στράτευσης. Μαζί όμως και με το «είμαστε όλοι μας απόγονοι της Μικρασιατικής καταστροφής»…

Στα – πολλαπλά – ερωτήματα που αφορούσε το τι θα μπορούσε να είχε γίνει (ΑΝ μπορούσε) προκειμένου να αποτραπεί η υπερέκθεση της Ελλάδας και η ήττα στην Μικρασία, οι απαντήσεις μένουν -όπως άλλωστε ισχύει και με την κυλιόμενη δημόσια συζήτηση- μετέωρες. και ουσιαστικά οδηγούν πάλι στην διχοτομία Βενιζελικών/αντιβενιζελικών που διήκει στην πολιτική μας ζωή. Αν δεν είχε πάει καν στρατός στην Μικρασία, τι θα είχε απομείνει από τον Μικρασιατικό Ελληνισμό όσο θα ανέβαινε το κύμα των Νεότουρκων; Αν οι στρατιωτικές επιλογές επί του πεδίου ήταν διαφορετικές, αν οι Σύμμαχοι δεν είχαν αλλάξει στάση έναντι της Ελλάδας… Κάπου εκεί δίπλα, και το ερώτημα γιατί/πώς διεκδικήθηκε η Σμύρνη και όχι η Κωνσταντινούπολη: Οι Ελληνικές διεκδικήσεις είχαν πάντα να κάνουν με τις Δυνάμεις, με ένα διεθνές σύστημα – δεδομένο.

Επειδή ζούμε – και δεν προβλέπεται έξοδος – στον αστερισμό των Προστατίδων Δυνάμεων, όπως κι αν τις μετονομάζουμε κατά καιρούς, οι συγγραφείς δεν παραβλέπουν το ερώτημα «Ποιοι βοήθησαν τον Κεμάλ;». Και βλέπουν χωριστά τους Γάλλους (μετά την συμφωνία Sykes-Picot η Γαλλία είχε ήδη λάβει το μερίδιό της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Μέση Ανατολή, έτρεχαν λοιπόν και τα οικονομικά συμφέροντα…), τους Ιταλούς («μικρός εταίρος» στην περιοχή, με μετωπικό ανταγωνισμό με την τότε ουσιαστική Ελλάδα, συν εξοπλιστικά συμφέροντα), τους Σοβιετικούς (αντι-ιμπεριαλιστική στροφή της Ρωσίας στην σοβιετική της εκκίνηση, κεμαλική αποδοχή της κυριαρχίας της Μόσχας στον Καύκασο, κλείσιμο για τον Κεμάλ του Ανατολικού μετώπου( διόλου τυχαίο που στο μνημείο του νικητή Κεμάλ στην Πλατεία Ταξίμ εμφανίζονται οι Βοροσίλωφ/ Φρούντζε/Αράλωφ). Φυσικά το μεγαλύτερο βάρος έφερε η μετακίνηση της Βρετανίας, από την σταθερά φιλελληνική της στάση – με την απώλεια της εξουσίας των πραγμάτων από τον Βενιζέλο, να επισπεύδει τα πράγματα.

Η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 είναι από τα σημεία του βιβλίου που, όσο αυτό συζητηθεί, πιθανολογούμε ότι θα προκαλέσει την περισσότερη ένταση: Εκείνο που υποστηρίζεται είναι ότι, εν τέλει, την ανατροπή του Βενιζέλου δεν έφερε ούτε το εκλογικό σύστημα (ευθέως το έκρινε η κάλπη) ούτε η κόπωση από τις πολυετείς πολεμικές συγκρούσεις – αλλ’ ευθέως η φιγούρα του Κωνσταντίνου, με την «τεράστια προσωπική δημοφιλία του». Η μετάφραση, τώρα, αυτής της επιλογής στο διεθνές σύστημα –με την παλινόρθωση του Κωνσταντίνου ο οποίος είχε αποτελέσει για την Αντάντ  διεθνοπολιτική πρόκληση, και χωρίς καν χρήση της δυνατότητας παραίτησης υπέρ ενός των γιών του… – λειτούργησε κυριολεκτικώς ολέθρια. Ούτως ή άλλως, η αποτίμηση του Διχασμού ως βασικού συστατικού της ήττας στην Μικρασία – και στο στρατιωτικό, και στο πολιτικό πεδίο – είναι ανεπιφύλακτη.

Κατά τα άλλα οι συγγραφείς δεν αποφεύγουν τα πιο δύσκολα ερωτήματα. Ήταν η Μικρασιατική Εκστρατεία Ελληνικός ιμπεριαλιστικός πόλεμος; Ποιος ο ρόλος του αμφιλεγόμενου (ύπατου αρμοστή) Αρ. Στεργιάδη; Υπήρξε εθνοκάθαρση εις βάρος μουσουλμανικού άμαχου πληθυσμού από τον Ελληνικό Στρατό; Ποια η στάση του ΚΚΕ; Δεν θα θέλαμε να αποσπάσουμε την προσοχή του επίδοξου αναγνώστη, που αξίζει να δει το επιχείρημα σε καθεμιά από τις παραπάνω ναρκοθετημένες περιοχές ολόκληρο, αλλά: Στο πρώτο ερώτημα η (αρνητική) απάντηση βασίζεται στον πρόδηλα απελευθερωτικό πυρήνα της Μικρασιατικής Εκστρατείας. στο αίνιγμα  Στεργιάδη η απάντηση δείχνει να είναι ότι καταδίκασε τον εαυτό του με την σιωπή του. στις εκτός πλαισίων δικαίου του πολέμου συμπεριφορές Ελλήνων «στρατιωτών και τοπικών διοικητών» εις βάρος των αμάχων μουσουλμανικών πληθυσμών η μνεία είναι προσεκτικά καταδικαστική/συγκρατημένη. ως προς την στάση του ΚΚΕ (τότε ΣΕΚΕ), υπάρχει μια προσπάθεια σταθμισμένης παράθεσης στοιχείων, πάντως που θεωρεί τις αναφορές στην σημαντική υποδαύλιση λιποταξιών «δοξασία που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα», αν και αντισταθμιστικά σχεδόν εγκαλεί «τμήμα της Αριστεράς που αδυνατεί να αντιληφθεί τον εθνικοαπελευθερωτικό πυρήνα της Μικρασιατικής Εκστρατείας».

Όλο με όλο, τα «50 ερωτήματα και απαντήσεις» των Συρίγου-Χατζηβασιλείου, που ενδεικτικά παρουσιάσαμε υπόσχονται διαφωνίες δίπλα στο ενδιαφέρον που επιχειρούν να κινήσουν, ανασκαλεύοντας…