Kreport > articles > Ο άλλος πόλεμος

Ο άλλος πόλεμος

Του Παύλου Τσίμα

 Αυτός, έγραφε το περιοδικό New Yorker, θα είναι «ο πρώτος πόλεμος του Τικ Τοκ». Όπως το Βιετνάμ ήταν ο πρώτος πόλεμος της τηλεόρασης, ο πρώτος που οι εικόνες του έφθαναν κάθε βράδυ στο καθιστικό εκατομμυρίων οικογενειών. Όπως το Ιράκ ήταν «ο πόλεμος του CNN», ο πρώτος πόλεμος που σκηνοθετήθηκε σε ζωντανή, δορυφορική τηλεοπτική μετάδοση. Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα ήταν ο πρώτος της εποχής της «μεγάλης διασύνδεσης», της καθολικής δικτύωσης. Ο πρώτος πόλεμος της εποχής των social media.

Αν είναι έτσι, αυτόν τον πόλεμο τον κερδίζει μέχρι στιγμής η Ουκρανία. Οι Ρώσοι ήταν, υποτίθεται οι βασιλιάδες στο βασίλειο των trolls. Οι μεγάλοι μάστορες της επιστράτευσης των ψηφιακών δικτύων στους πολιτικό-ψυχολογικούς πολέμους του 21ου αιώνα. Αλλά εδώ, παραδόξως, χάνουν κατά κράτος, από κάποιον που χρησιμοποιεί πιο επιδέξια την γλώσσα των social media. Ο Ζελένσκι με την λαδί φόρμα του, κυκλοφορώντας στο βομβαρδισμένο τοπίο του Κιέβου υπερασπίζεται την υπόθεσή του απείρως καλύτερα από τον «μπότοξ-Πούτιν» παγωμένο στο αυτοκρατορικό του γραφείο σε απόσταση 40 μέτρων από τον πλησιέστερο θνητό. Ο λογαριασμός του στο twitter πέρασε σε λίγες μέρες από τους 300.000 στα 5 εκατομμύρια ακολούθους.

Η τηλεόραση, σε κάποιο βαθμό, έκρινε την έκβαση του πολέμου στο Βιετνάμ. Μα και ο πόλεμος εκείνος άλλαξε την τηλεόραση. Αν, λοιπόν, η Ουκρανία κερδίζει τον πόλεμο στα social media, πώς αλλάζει ο πόλεμος τον καθρέφτη στον οποίο καθρεφτίζεται, πώς αλλάζει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης- το κυρίαρχο Μέσον της εποχής; 

Μικρή αναδρομή σε ένα δράμα που εξελίχθηκε σε τρεις πράξεις.

Πράξη πρώτη: Τυνησία Ιανουάριος 2011. Μια από τις πιο διεφθαρμένες δικτατορίες στον Αραβικό κόσμο καταρρέει μετά από μία λαϊκή εξέγερση τεσσάρων εβδομάδων, που ένα σιδερόφρακτο αστυνομικό κράτος δεν καταφέρνει να αντιμετωπίσει παρ’ ότι χρησιμοποιεί εναντίον της όλα του τα παραδοσιακά αλλά και ψηφιακά μέσα καταστολής. Οι νέοι και οι νέες που είχαν λειτουργήσει ως ραχοκοκαλιά της εξέγερσης είχαν βρει μια ρωγμή στο σύστημα. Οι υπηρεσίες της δικτατορίας είχαν τρόπο να «μολύνουν» με δικούς τους κώδικες το Facebook και να το αστυνομεύουν. Δεν ήξεραν όμως πώς να κάνουν το ίδιο με ένα νεότερο μέσο κοινωνικής δικτύωσης που είχε τότε ελάχιστη εξάπλωση- το twitter. Η πλατφόρμα έγινε το όχημα καθημερινών διαδηλώσεων που η αστυνομία δεν προλάβαινε να διαλύσει πριν συγκροτηθούν.

Πράξη δεύτερη: Τουρκία 2015. Ένας άνθρωπος ξυπνά χαράματα από ένα δυνατό χτύπημα στην πόρτα του. Δεν είναι ο γαλατάς, είναι η αστυνομία. Συλλαμβάνεται επειδή δύο μέρες νωρίτερα είχε καρφιτσώσει ένα like κάτω από μια ανάρτηση που κάποιος είχε κρίνει απαράδεκτα επικριτική για τον πρόεδρο Ερντογάν. Η περιπέτεια τελειώνει σε μια αίθουσα δικαστηρίου, όπου ο άτυχος πολίτης καταδικάζεται σε μια ποινή φυλάκισης για προσβολή του προσώπου του Προέδρου της Δημοκρατίας- για ένα like. Το καθεστώς Ερντογάν, αφού είχε υποστεί το σοκ των μεγάλων διαδηλώσεων το 2013 για το πάρκο Γκεζί στην Πόλη, που είχαν και αυτές αυτο-οργανωθεί μέσω των social media, αντέδρασε δημιουργώντας ένα θηριώδες, στεγανό σύστημα αστυνόμευσης και λογοκρισίας όλων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Κάθε αυταρχικό καθεστώς στον κόσμο έχει πιά τα μέσα για να προστατευθεί από την χρήση των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ως δημοκρατική απειλή. Η Ρωσία το τερμάτισε. Αφού απαγόρευσε το Facebook και το twitter, ψήφισε νόμο που τιμωρεί με 15 χρόνια φυλακή όποιον διακινεί πληροφορίες για τον πόλεμο στην Ουκρανία αντίθετες με το επίσημο αφήγημα- όποιον τον αποκαλεί καν πόλεμο ή εισβολή, όροι εντελώς απαγορευμένοι.

Πράξη τρίτη: ΗΠΑ, Οκτώβριος 2016. Οι Αμερικανοί πολίτες που χρησιμοποιούσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια πηγή ενημέρωσης εκτέθηκαν σε «ειδήσεις» όπως ότι ο Πάπας της Ρώμης είχε ευλογήσει την υποψηφιότητα Τραμπ ή ότι η Χίλαρυ Κλίντον ήταν επικεφαλής ενός δικτύου παιδόφιλων σατανιστών. Οι ψευδείς ειδήσεις ταξίδευαν στα social media με ταχύτητα πολλαπλάσια απ’ ότι οι πραγματικές, βαρετές ειδήσεις.

Πολύ αργότερα, ένα εσωτερικό σημείωμα υψηλόβαθμου  στελέχους του Facebook που δημοσιεύθηκε στους ΝΥTimes αναγνώριζε ότι η πλατφόρμα «είχε βασική ευθύνη για την εκλογή Τραμπ». Τώρα πια ξέρουμε. Για τα προσωπικά δεδομένα που, άθελα τους, έδιναν στην πλατφόρμα οι χρήστες της, και χρησιμοποιήθηκαν εν αγνοία τους από την καμπάνια Τραμπ. Ή για τις οργανωμένες φάρμες των Russian trolls που εργάστηκαν υπερωρίες για την παραγωγή fake news. Κι ύστερα ήρθε η πανδημία που, ανέδειξε την δημοφιλή πλατφόρμα σε βασικό βιότοπο αναπαραγωγής θεωριών συνομωσίας για τα εμβόλια. Μια εξαντλητική έρευνα του CCDH αποκάλυψε ότι μόλις δώδεκα φυσικά πρόσωπα, με όνομα και επίθετο, παρήγαγαν το 70% του συνολικού όγκου του αντιεμβολιαστικού περιεχομένου στο Facebook, που έφθανε στους λογαριασμούς 70 εκατομμυρίων «ακολούθων» και γεννούσε για την «βρώμικη δωδεκάδα» έναν τζίρο 37 εκατομμυρίων δολαρίων. Και, τέλος, κερασάκι στην τούρτα, ήρθε η 6η Ιανουαρίου 2021, η εισβολή στο Καπιτώλιο και ο ρόλος του FB στην διάδοση του μηνύματός της: 650.000 posts μέσα σε ένα μήνα είχαν αναπαράγει την θεωρία της «νοθείας» στην εκλογή Μπάιντεν, σύμφωνα με μέτρηση της Washington Post.

Από τότε ζούμε κάτι σαν αντίστροφη μέτρηση. Το twitter απενεργοποίησε 70.000 λογαριασμούς μέσα σε μια ημέρα, την επομένη της εισβολής. Οι λογαριασμοί του πρώην Προέδρου των ΗΠΑ αποσυνδέθηκαν. Το FB βρήκε ένα λιγότερο ενοχοποιημένο όνομα για την μητρική του εταιρεία- Meta. Οι δημοκρατικοί θεσμοί σε ΗΠΑ και Ευρώπη άρχισαν να αντιδρούν συστηματικά, απαιτώντας από τις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες να μην συμπεριφέρονται ως εξουσία δίχως λογοδοσία, να αναλαμβάνουν κάποια ευθύνη για το περιεχόμενο των πληροφοριών που διακινούν. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, επιταχύνει την εξέλιξη. Το Facebook απέκλεισε τα κρατικά ρωσικά media, το tik tok έκλεισε την πόρτα σε αναρτήσεις από ρωσικούς λογαριασμούς. Η επίσημη και ανεπίσημη ρωσική προπαγάνδα αποκλείστηκε από το σοσιαλμιντιακό σύμπαν.

Κάπως έτσι, ο πόλεμος ολοκληρώνει μια αλλαγή. Τα social media λογοδοτούν και λογοκρίνουν, ώστε να μην υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στην δημοκρατία. Μα το ζήτημα είναι να τα αξιοποιήσει η δημοκρατία για την ενδυνάμωσή της.