Kreport > articles > Επιστροφή του κράτους στην οικονομία − αλλά ποιου κράτους;

Επιστροφή του κράτους στην οικονομία − αλλά ποιου κράτους;

Του Θανάση Κολλιόπουλου (*)

Η τάση για περαιτέρω ενδυνάμωση του κρατικού παρεμβατισμού θεωρείται από πολλούς αναλυτές ότι είναι πολύ πιθανό να παγιωθεί λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. Πράγματι, σημαντικές χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία και η Κίνα έχουν ανακοινώσει μεγάλες αυξήσεις στρατιωτικών δαπανών. Ο μιλιταριστικός κεϊνσιανισμός όμως δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο στην ιστορία.

Αλλού βρίσκεται το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του σύγχρονου κρατικού παρεμβατισμού. Μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, έχουμε εισέλθει σε μια νέα περίοδο όπου το κράτος δεν παρεμβαίνει απλώς στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης βάσης-εποικοδομήματος αλλά, στην πραγματικότητα, «βάση» και «εποικοδόμημα» τείνουν να συγχωνευτούν. Και τούτο, διότι η κρατική παρέμβαση (μέσω ιδίως των πολιτικών που εφαρμόζουν οι κεντρικές τράπεζες), τείνει να μετατραπεί πλέον σε οργανικό στοιχείο των σύγχρονων οικονομιών, με σκοπό την ομαλή αναπαραγωγή του φαινομένου της «χρηματιστικοποίησης» αλλά και την υπέρβαση των πολλαπλών προκλήσεων της εποχής μας (κλιματικής κρίσης, ψηφιακού μετασχηματισμού κ.ά.).

Ο οργανικός αυτός χαρακτήρας του κρατικού παρεμβατισμού, μας βοηθούν να εξηγήσουμε και γιατί δεν έχει επέλθει «αλλαγή παραδείγματος», παρά την αλληλουχία κρίσεων, στη θεσμική πλαισίωση και ρύθμιση του οικονομικού μοντέλου. Αυτή η διαπίστωση με τη σειρά της, προκαλεί αξεδιάλυτες αντιφάσεις, με έντονες πολιτικοοικονομικές επιπτώσεις. Οι αντιφάσεις αυτές αντανακλώνται χαρακτηριστικά στην τεράστια αύξηση του δημόσιου χρέους παγκοσμίως, η οποία έρχεται να απορροφήσει μια πλειάδα αρνητικών εξωτερικοτήτων που παράγει η αγορά (πτωχεύσεις τραπεζών, μόλυνση περιβάλλοντος κ.ά.), χωρίς παράλληλα να έχει δημιουργηθεί ένας νέου τύπου «ρυθμισμένος καπιταλισμός».

Υπό αυτό το πρίσμα, η επιστροφή του κράτους στην οικονομία δεν φαίνεται να είναι αποτέλεσμα άλλα ούτε και ισχυρό σημάδι για μια στρατηγική επαναφορά της σοσιαλδημοκρατίας, παρά τις πρόσκαιρες εκλογικές της αναλαμπές. Και με τον όρο «σοσιαλδημοκρατία», νοείται το σύνολο πολιτικών πρακτικών και θεσμών με στόχο την κοινωνική πλαισίωση της ιδιωτικής περιουσίας και του καπιταλισμού που εφαρμόστηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές και μη ευρωπαϊκές μη κομμουνιστικές κοινωνίες κατά τον 20ό αιώνα, ανεξάρτητα αν βρίσκονταν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στην εξουσία.

Στο πλαίσιο αυτό, η μόνη ίσως σημαντική αλλαγή στις δυτικές οικονομίες που μπορεί να προκύψει μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι η αύξηση της περιουσιακής διαφάνειας. Το πάγωμα περιουσιακών στοιχείων Ρώσων μεγιστάνων στην Ευρώπη, είναι πιθανό να αποτελέσει την απαρχή για τη λήψη πιο αποφασιστικών μέτρων σε ό,τι αφορά τον εντοπισμό και κατ’ επέκταση τον περιορισμό, του «μαύρου» χρήματος. Διότι, για να επιβληθούν οι οικονομικές κυρώσεις είναι αναγκαία η διακρατική συνεργασία, η ανταλλαγή και διασταύρωση πληροφοριών μεταξύ των αρχών, η άρση του τραπεζικού απορρήτου ακόμα και από τις ελβετικές τράπεζες, όπως επίσης και η επανεξέταση των φορολογικών παραδείσων που λειτουργούν εντός της Ένωσης.

Προφανώς, τα όποια μέτρα ληφθούν δεν είναι ικανά να αναχαιτίσουν ένα πρόβλημα, που  η αντιμετώπισή του απαιτεί τη μέγιστη δυνατή διεθνή συνεργασία. Ωστόσο, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για δραστική αύξηση της περιουσιακής διαφάνειας. Και αυτό μας φέρνει στο μυαλό την πρόταση του Τομά Πικετί για σύσταση ενός δημόσιου χρηματοοικονομικού περιουσιολογίου, με σκοπό την αποτελεσματικότερη φορολόγηση του κεφαλαίου από τις φορολογικές διοικήσεις − ενόψει μάλιστα της διαχείρισης του πανδημικού δημόσιου χρέους που έχει σωρευτεί στην παγκόσμια οικονομία.

(*) Ο Θανάσης Κολλιόπουλος διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών