Kreport > articles > Οι Συμπληγάδες ενός βαλκάνιου ηγέτη

Οι Συμπληγάδες ενός βαλκάνιου ηγέτη

Του Αθανάσιου Δ. Λούπα*

Εάν αναζητούσαμε έναν ηγέτη βαλκανικού κράτους που έχει χάσει τον ύπνο του τις τελευταίες ημέρες λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, δεν θα δυσκολευόμασταν να καταλήξουμε στον πρόεδρο της Σερβίας Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Καθόλου τυχαίο, επίσης, δεν είναι το γεγονός ότι χρειάστηκε δύο περίπου εικοσιτετράωρα προτού διατυπώσει την επίσημη θέση της χώρας του στο ζήτημα της Ουκρανίας, ενδεικτικό της δυσχερούς θέσης στην οποία έχει περιέλθει. Εν τέλει, η Σερβία μετά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, τάχθηκε υπέρ της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας, αλλά αρνήθηκε να συμμετάσχει στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Για τη Σερβία το δίλημμα μεταξύ Ρωσίας και Δύσης καθίσταται βασανιστικό.

Από τη μία η φιλορωσική στάση του Βελιγραδίου υπαγορεύεται από την προνομιακή σχέση με τη Μόσχα στο ζήτημα της προμήθειας φυσικού αερίου (εν μέσω και της γενικότερης ενεργειακής κρίσης), τον εξοπλισμό του σερβικού στρατού με ρωσικά όπλα προηγμένης τεχνολογίας και φυσικά από το βέτο της Ρωσίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για το ζήτημα του Κοσσυφοπεδίου. Ενόψει και των προεδρικών εκλογών της 3ης Απριλίου, στα παραπάνω θα πρέπει να προστεθεί και η αντίδραση της σερβικής κοινής γνώμης, η οποία στη συντριπτική της πλειονότητα τάσσεται υπέρ της Ρωσίας, καθώς οι πληγές από τους νατοϊκούς βομβαρδισμούς το 1999 στη Σερβία είναι ακόμα ανοιχτές. Μάλιστα, η ρωσοφιλία του Βελιγραδίου αντανακλάται και στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου ο Σερβοβόσνιος ηγέτης, Μίλοραντ Ντόντικ, με τη στάση του (2/3/2022- αποχώρησε από τη συνεδρίαση της τριμελούς Προεδρίας) μπλοκάρει κάθε απόφαση με αντιρωσική αιχμή.

Από την άλλη, ως χώρα υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Σερβία οφείλει να εναρμονίζεται με τις αποφάσεις και γενικότερα με την πολιτική της Ένωσης. Μόλις τρεις μέρες πριν και κατόπιν ισχυρών πιέσεων από δυτικούς παράγοντες, η Σερβία καταδίκασε στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, χωρίς, ωστόσο, και πάλι να συμμετάσχει στις κυρώσεις εναντίον της Μόσχας. Η επίκληση του διεθνούς δικαίου από επίσημα σερβικά χείλη όσον αφορά την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας παραπέμπει ασφαλώς στη μη αναγνώριση της ανεξαρτησίας του Κοσόβου και ως εκ τούτου στην υπεράσπιση της σερβικής εδαφικής ακεραιότητας. Αλλά η χαλαρότητα με την οποία αντιμετωπίζει το Βελιγράδι τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την αλλαγή συνόρων δια της βίας απογυμνώνει – αν δεν υποσκάπτει – τα σερβικά επιχειρήματα για την νατοϊκή επέμβαση που οδήγησε τελικά στην απόσχιση του Κοσόβου από το σερβικό κορμό.

Για το Βελιγράδι δεν είναι η πρώτη φορά που επιχειρεί να ασκήσει μια πολιτική ίσων αποστάσεων μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Η κληρονομιά του κινήματος των Αδεσμεύτων είναι ζωντανή στη σερβική διπλωματία[1]. Η «διπλωματία των εμβολίων» που πρόσφατα εφάρμοσε η σερβική κυβέρνηση αγοράζοντας και διαθέτοντας σε πολίτες των χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας, τόσο το ρωσικό και το κινεζικό εμβόλιο, όσο και αυτό της Pfizer, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό ίσως παράδειγμα  αναβίωσης αυτής της διπλωματικής κληρονομιάς.

Ωστόσο, στις δοθείσες συνθήκες με τον τερματισμό της δυτικής ηγεμονίας και την ανάδυση ενός πολυπολικού διεθνούς συστήματος, στο οποίο οι κρίσεις μεταξύ των εκάστοτε πόλων οδηγούν σε ένοπλες συρράξεις, όπως αποδείχθηκε στην περίπτωση της Ουκρανίας, η ουδετερότητα μεταξύ Ρωσίας και Δύσης συνιστά μια δυσβάσταχτη πολυτέλεια για τις πολιτικές ατζέντες των βαλκανικών κρατών. Δύσκολοι καιροί – δύσκολες αποφάσεις. Είθισται, τέλος, σε περιόδους κρίσεων οι χώρες να μετράνε φίλους και εχθρούς και η προθυμία του Ερντογάν να συνδράμει στην ένταξη του Κοσόβου στο ΝΑΤΟ, όπως εκφράστηκε κατά την πρόσφατη επίσκεψη της Κοσοβάρας προέδρου, Βιόσα Οσμάνι, στην Άγκυρα, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα μήνυμα προς το Βελιγράδι ότι οι «στιβαροί και ισχυροί» ηγέτες και τα προσωπικά τους καθεστώτα δεν αποτελούν πιο αξιόπιστο σύμμαχο από τις περίπλοκες δυτικές δημοκρατίες. Εάν και οι ευρωπαίοι ηγέτες είχαν επιδείξει παρόμοια προθυμία (και περισσότερη ευελιξία) για να προωθήσουν την ένταξη των Δυτικών Βαλκανίων στην ΕΕ ίσως η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έβρισκε λιγότερους υποστηρικτές.  

*Διδάκτορας Βαλκανικής Ιστορίας, ΑΠΘ

[1] Τον Οκτώβριο του 2021 εορτάστηκε στο Βελιγράδι η 60η επέτειος από την ίδρυση του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Στο διήμερο συνέδριο που διοργανώθηκε έλαβαν μέρος 105 χώρες, εκπρόσωποι 9 διεθνών οργανισμών και 40 υπουργοί Εξωτερικών.