Kreport > articles > Οι τρεις πυλώνες του Πούτιν και ο «βαθύς λαός»

Οι τρεις πυλώνες του Πούτιν και ο «βαθύς λαός»

Του Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη

Όταν ο θυελλώδης άνεμος της ιστορίας παρέσυρε στη δίνη του την Ε.Σ.Σ.Δ., οι μοναδικοί θεσμοί που διασώθηκαν, αν και βαριά τραυματισμένοι, ήταν η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία και οι μυστικές υπηρεσίες (KGB, GRU, SVR).

Το σοκ της κατάρρευσης ενός καθεστώτος που έμοιαζε αιώνιο μέχρι πριν λίγα χρόνια, ο άνεμος της αλλαγής, η γοητεία του καπιταλιστικού συστήματος, μα και η υπαρξιακή ανάγκη για επιβίωση, οδήγησαν την νεόκοπη ρωσική ελίτ στην απόφαση να προσεγγίσει τη Δύση, με στόχο να μαθητεύσει και να υιοθετήσει τις βέλτιστες πρακτικές, ώστε να διαμορφώσει ένα βιώσιμο μοντέλο διακυβέρνησης.

Ακολούθησε η χαοτική δεκαετία του ’90, κατά τη διάρκεια της οποίας αποδείχτηκε πως οι νέοι και νεαροί ηγέτες της Ρωσίας, με τη θεραπεία σοκ που προκάλεσαν στην οικονομία, αλλά και την επιλήψιμη ιδιωτικοποίηση του εθνικού πλούτου, δημιούργησαν τεράστια ρήγματα στην κοινωνική συνοχή και την εθνική αυτοσυνείδηση.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι τα γεγονότα του Οκτωβρίου του 1993, τα οποία αποκάλυψαν στην υπό διαμόρφωση νέα πολιτική και οικονομική ελίτ, την προαιώνια αλήθεια, σύμφωνα με την οποία η Ρωσία χρειάζεται στιβαρή πολιτική ηγεσία για να κυβερνηθεί. Είναι η εποχή, όταν ο Μπορίς Γιέλτσιν, έρχεται σε συμφωνία με τους εκπροσώπους της παλιάς σοβιετικής νομενκλατούρας, η οποία είχε πλέον απλώσει τα δίκτυα της σε όλο το πολιτικό σκηνικό και την οικονομική δραστηριότητα της χώρας. Η συμφωνία μεταξύ των δύο αυτών μερών, σηματοδότησε, στη συνέχεια, την εξέλιξη της νέας ρωσικής δημοκρατίας, από τον φιλελεύθερο κοινοβουλευτισμό στον νέο εθνικιστικό αυταρχισμό του Βλαδίμηρου Πούτιν.

Ο Βλαδίμηρος Πούτιν, γέννημα θρέμμα των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, αν και δήλωνε πάντα την προσήλωσή του στους δυτικής εμπνεύσεως πολιτικούς θεσμούς, εν τούτοις ποτέ δεν έκρυψε τον βαθιά ριζωμένο, σοβιετικής αγωγής, μα μεγαλορωσικής καταγωγής εθνικισμό του.

Κανείς δεν μπορεί να τον κατηγορήσει πως αλλιώς ξεκίνησε και αλλιώς κατέληξε. Ήταν ευδιάκριτη από την αρχή της σταδιοδρομίας του ως πρόεδρος της χώρας, η χρήση των συνθημάτων και της ορολογίας τόσο του τσαρικού, όσο και του σοβιετικού παρελθόντος, για τη δημιουργία μίας νέας εθνικής ιδεολογίας, η οποία θα λειτουργούσε ως συγκολλητική ουσία της κατακερματισμένης και φοβισμένης ρωσικής κοινωνίας.

Όπως και όλοι οι προκάτοχοί του στην μακραίωνη ρωσική ιστορία, ο Πούτιν στηρίχτηκε σε τρεις βασικούς πυλώνες:

Α) Τον ρωσικό εθνικισμό.

Β) Την ρωσική ορθοδοξία, η οποία διαφέρει σημαντικά και ουσιαστικά από την ανατολική ορθοδοξία.

Γ) Τον ρωσικό αυταρχισμό.

Από τα πρώτα του βήματα, ο Πούτιν ξεκαθάρισε πως για τον ίδιο και το σύστημα που εκπροσωπούσε «η κατάρρευση της Ε.Σ.Σ.Δ. ήταν η μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ου αιώνα». Ακολούθησε η συστηματική οικοδόμηση, μέσω ενός πανίσχυρου και αυστηρά ελεγχόμενου συστήματος ΜΜΕ, της νέας ρωσικής εθνικής αυτοσυνείδησης, στην οποία περίοπτη θέση κατείχε ο Ιωσήφ Στάλιν, ως αρχιτέκτονας της νίκης στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο.

Συστατικά στοιχεία του νέου ρωσικού εθνικισμού του 21ου αιώνα ήταν η επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες και αρχές της ρωσικής κοινωνίας, ο δε Πούτιν δήλωνε υπερήφανος πως είναι ένας μετριοπαθής συντηρητικός πολιτικός, θρησκευόμενος και πιστός στην ιστορική του αποστολή. Βασική έννοια αυτής της «επιστροφής» είναι ο «βαθύς λαός», ένα εφεύρημα του κατά πολλούς γκρίζου καρδινάλιου της ρωσικής πολιτικής σκηνής Βλαντισλάβ Σουρκόφ.

Πέραν του κολακευτικού ρόλου που επιφυλάσσει στον «βαθύ ρωσικό λαό» αυτή η καινοφανής θεωρία, είναι ενδεικτική των σχεδίων της πουτινικής ελίτ. Ο «βαθύς ρωσικός λαός» είναι εκείνη η δύναμη από την οποία όχι μόνο πηγάζει η νομιμοποίηση των αρχόντων, μα συνάμα και το καλύτερο αμυντικό σύστημα έναντι των επιθέσεων της Δύσης, η οποία θέλει να επιβάλει στην Ρωσία τις δικές της αρχές, αξίες και πρότυπα. Έτσι, εξηγείται η συστηματική προπαγάνδα από τα απολύτως ελεγχόμενα ΜΜΕ της Ρωσίας, η θεωρία πως η χώρα βρίσκεται περικυκλωμένη από τη διεφθαρμένη και παρηκμασμένη Δύση, η οποία προσπαθεί να υποσκάψει τα ηθικά θεμέλια της ρωσικής κοινωνίας και πολιτισμού. Αυτός ο ιδιόμορφος, παραδοσιακός ρωσικός εξαιρετισμός και απομονωτισμός συνδυάζεται με ένα ευρύ πλέγμα στρατιωτικοποιημένων θεσμών που ξεκινούν από τα στρατιωτικά σχολεία και κατασκηνώσεις για παιδιά προσχολικής ηλικίας και φτάνουν μέχρι την στρατιωτικοποιημένη δομή θεσμών όπως η Ανακριτική Υπηρεσία, η Εισαγγελία κλπ.

Σταδιακά, μέσω ενός άριστα σχεδιασμένου προγράμματος, στον δημόσιο λόγο, ολοένα και πιο συχνά ο Πούτιν εμφανιζόταν ως ο ακρογωνιαίος λίθος της θεωρίας περί σταθερότητας. Κοντολογίς, η Ρωσία για να αναπτυχθεί και να κατακτήσει ξανά την θέση που της αρμόζεις στην παγκόσμια σκηνή, χρειάζεται σταθερότητα, πυγμή και στιβαρή ηγεσία, τα τρία δηλαδή χαρακτηριστικά που με ειδική μαεστρία φιλοτέχνησαν οι επικοινωνιολόγοι του Κρεμλίνου.

Αν οι δύο πρώτες θητείες του Πούτιν ήταν αφιερωμένες στην επανάκτηση του ελέγχου βασικών τομέων της οικονομίας από το κράτος και στον εν πολλοίς κρυφό πόλεμο της Τσετσενίας με τις παράπλευρες τρομοκρατικές ενέργειες και απώλειες, οι θητείες του μετά του διάλειμμα Μεντβέντεφ, ήταν αποκλειστικά αφιερωμένες στην οριστικοποίηση ενός προσωποπαγούς συστήματος διακυβέρνησης, στηριγμένου πλέον όχι στις τρεις μυστικές υπηρεσίες του σοβιετικού παρελθόντος, αλλά στις επτά νέες που ο ίδιος είχε ιδρύσει.

Ταυτόχρονα, όμως, είχε να αντιμετωπίσει το ολοένα και αυξανόμενα οικονομικά προβλήματα της χώρας του. Μπορεί η Ρωσία να  πέρασε από την εποχή «των φίλων του προέδρου» επί Γιέλτσιν, στην εποχή «οι μάνατζερ του προέδρου», σηματοδοτώντας την μετάβαση σε έναν ρωσικής εμπνεύσεως και κοπής κρατικο-μονοπωλιακό καπιταλισμό, ωστόσο ο μονομερής προσανατολισμός της οικονομίας της στον κλάδο των εξαγωγών, την καθιστούσαν ιδιαίτερα ευάλωτη στη διακύμανση των τιμών στις διεθνείς αγορές.

Η ρωσική οικονομία, αρχής γενομένης από το 2008 ακολουθεί μια καθοδική πορεία και ως εκ τούτου η ρωσική κοινωνία στο σύνολο της βλέπει τη διαρκή μείωση του βιοτικού της επιπέδου. Μπορεί το 2012 με την επανεκλογή του να εκμεταλλεύτηκε το σύνθημα περί σταθερότητας για να εξοντώσει τους τελευταίους εναπομείναντες σοβαρούς πολιτικούς αντιπάλους του, ωστόσο, έπρεπε να έρθει το 2014 με την προσάρτηση της Κριμαίας για να υπογράψει ένα νέο «κοινωνικό συμβόλαιο» με τη ρωσική κοινωνία εκμεταλλευόμενος τον ενθουσιασμό που προκάλεσε αυτό το γεγονός. Έκτοτε, έχουν περάσει 8 χρόνια, το βιοτικό επίπεδο μειώνεται διαρκώς και το σύστημα Πούτιν έπρεπε να προτείνει ένα νέο «κοινωνικό συμβόλαιο». Φαίνεται πως το βρήκε με την κήρυξη του πολέμου στην Ουκρανία, όπου η ρωσική κοινωνία θέλοντας και μη θα συσπειρωθεί για άλλη μία φορά γύρω από το πρόσωπο του. Το αν θα την οδηγήσει στον γκρεμό ή όχι είναι κάτι που μέλει να το διαπιστώσουμε στο άμεσο μέλλον.