Kreport > articles > Ευρωπαϊκή Ταξινομία και Αγορά Ενέργειας – Φυσικό Αέριο και Πυρηνική Ενέργεια

Ευρωπαϊκή Ταξινομία και Αγορά Ενέργειας – Φυσικό Αέριο και Πυρηνική Ενέργεια

Της Δρ. Φοίβης Κουντούρη

«Χρειαζόμαστε περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Είναι φθηνότερες, απαλλαγμένες από άνθρακα και παράγονται εγχώρια. Επίσης, χρειαζόμαστε μια σταθερή πηγή ενέργειας, την πυρηνική, και κατά τη διάρκεια της μετάβασης, χρειαζόμαστε φυσικό αέριο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο υποβάλουμε την πρότασή μας για την Ταξονομία» ( Ursula von der Leyen, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής)

 Στον πυρήνα του σχεδίου δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τη βιώσιμη χρηματοδότηση, βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ταξινομία (EU Taxonomy), δηλαδή ένα σύστημα ταξινόμησης, το οποίο δημιουργεί έναν κατάλογο περιβαλλοντικά βιώσιμων οικονομικών δραστηριοτήτων. Κεντρικός στόχος του EU Taxonomy είναι οι χρηματοοικονομικές ροές να διοχετεύονται σε βιώσιμες δραστηριότητες. Η βασική συνθήκη με την οποία οι δραστηριότητες μπορούν να χαρακτηριστούν ως βιώσιμες, είναι ότι αυτές θα πρέπει να ευθυγραμμίζονται με τους έξι περιβαλλοντικούς στόχους της ΕΕ, δηλαδή:

  • Μετριασμός της κλιματικής αλλαγής,
  • Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή,
  • Βιώσιμη χρήση και προστασία των υδάτινων και θαλάσσιων πόρων,
  • Μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία,
  • Πρόληψη και περιορισμός της ρύπανσης,
  • Προστασία και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων

                 Το EU Taxonomy, αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για τον ιδιωτικό τομέα, και ειδικά για τους μεγάλους επενδυτές, όπως οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες, οι οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με ολοένα και πιο αυστηρές απαιτήσεις δημοσιοποίησης γνωστοποιήσεων μη-χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων και ειδικά όσον σχετίζονται με τη βιωσιμότητα.[1] Το να συμπεριλαμβάνεται μια δραστηριότητα στο EU Taxonomy, είναι ένας τρόπος για τους χρηματοδότες, αλλά και τις εταιρείες, να χαρακτηρίζουν τη χρηματοδότηση ή την οικονομική δραστηριότητα σε κάποιον συγκεκριμένο τομέα ως βιώσιμη, και να εξασφαλίσουν καλύτερες συνθήκες ιδιωτικής χρηματοδότησης, καθώς και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια.

Η EU Taxonomy διαμορφώνεται ενώ είναι σε εξέλιξη μία μεγάλη ενεργειακή κρίση. Διάφοροι παράγοντες συντελούν στην πολύ μεγάλη αύξηση των τιμών ενέργειας. Η αυξημένη ζήτηση για φυσικό αέριο στην Ευρώπη λόγω του πολύ κρύου χειμώνα του 2020/2021, και η μαζική αγορά από την Κίνα υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), καθώς η εγχώρια παραγωγή δεν επαρκεί για την κάλυψη των τεράστιων αναγκών της χώρας, μείωσε τα παγκόσμια διαθέσιμα αποθέματα εκτοξεύοντας την τιμή του. Παράλληλα, η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές δεν ήταν τόση ώστε να καλύψει το έλλειμμα προσφοράς που δημιουργήθηκε. Τέλος, ορισμένα  γεωπολιτικά ζητήματα, επιδεινώνουν την κατάσταση ακόμα περισσότερο. Η αυξημένη ζήτηση, σε συνδυασμό με τα χαμηλά επίπεδα αποθήκευσης ενέργειας, οδήγησαν σε τριπλασιασμό σχεδόν των τιμών ενέργειας σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Αυτό, αυξάνει τον πληθωρισμό, συμπιέζοντας περαιτέρω την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Εκτιμάται ότι το κόστος ενέργειας για τα νοικοκυριά θα είναι κατά 50% υψηλότερο αυτό το έτος σε σχέση με το προηγούμενο, και η βοήθεια από τις κυβερνήσεις θα αντισταθμίζει μόλις το ένα τέταρτο αυτού.

Η απρόσκοπτη παροχή ενέργειας σε επαρκή ποσότητα και σε προσιτές τιμές για τους καταναλωτές, που να είναι ταυτόχρονα χαμηλών εκπομπών CO2, αποτελεί κορυφαίο πολιτικό ζήτημα στην Ευρώπη. Οι ηγέτες της ΕΕ στην προσπάθεια τους να εξασφαλίσουν ενεργειακούς πόρους που να καλύπτουν τις ανάγκες των κρατών μελών, συγκρατώντας παράλληλα όσο γίνεται, το ενεργειακό κόστος για τους καταναλωτές, είδαν μια εναλλακτική στην αξιοποίηση της πυρηνικής ενέργειας και του φυσικού αερίου. Στις 31 Δεκεμβρίου 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατόπιν γνωμοδότησης από εμπειρογνώμονες,[2] απέστειλε στις κυβερνήσεις των κρατών μελών ένα προσχέδιο συμπληρωματικού κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού για το EU Taxonomy, στο οποίο συμπεριέλαβε επίσης την πυρηνική ενέργεια και το φυσικό αέριο, δίνοντας τους ένα περιθώριο τεσσάρων μηνών για να συζητήσουν το σχέδιο.

Αυτές οι δύο τεχνολογίες παραγωγής ενέργειας δεν θεωρούνται ούτε «πράσινες», ούτε αειφόρες. Το φυσικό αέριο έχει μεγάλο αποτύπωμα σε εκπομπές αερίου του θερμοκηπίου, τα οποία εντείνουν τις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, ενώ η πυρηνική ενέργεια παράγει τοξικά απόβλητα τα οποία είναι εξαιρετικά επιβαρυντικά για το οικοσύστημα και την ανθρώπινη υγεία. Ακόμα και μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών δεν υπάρχει ομοφωνία για το αν θα πρέπει η πυρηνική ενέργεια και το φυσικό αέριο να θεωρούνται «πράσινες» δραστηριότητες και να περιλαμβάνονται στο EU Taxonomy. Πολλοί υποστηρίζουν ότι αυτές οι δύο μορφές ενέργειας συμπεριλήφθηκαν στο EU Taxonomy ως συμβιβαστική λύση στη διαφωνία μεταξύ της Γαλλίας, που τάσσεται υπέρ της χρήσης της πυρηνικής ενέργειας, και της Γερμανίας, που προτιμά την ηλεκτροπαραγωγή με φυσικό αέριο.

Για να γίνει περισσότερο κατανοητή η συζήτηση γύρω από το EU Taxonomy όσον αφορά τον κλάδο της ενέργειας, πρέπει δούμε τη διάρθρωση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη. Την τελευταία πενταετία, η πυρηνική ενέργεια και το φυσικό αέριο αποτελούν τις δύο τεχνολογίες με τη μεγαλύτερη συμβολή στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας σε επίπεδο ΕΕ. Ενδεικτικά, για το 2021, το 27% της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ προερχόταν από πυρηνικούς σταθμούς και το 17% από φυσικό αέριο. Αυτή η τόσο εκτεταμένη χρήση πυρηνικής ενέργειας και φυσικού αερίου για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, είναι ένας από τους βασικούς λόγους που οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην απόφαση να τις χαρακτηρίσει ως “πράσινες”. Λόγω της ύπαρξης υποδομών και τεχνογνωσίας γύρω από αυτές, θεωρήθηκε ότι αποτελούν δύο οικονομικά αποτελεσματικούς τρόπους παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Η συμπερίληψη της πυρηνικής ενέργειας και του φυσικού αερίου στο EU Taxonomy δεν γίνεται βέβαια άνευ όρων, αλλά υπόκειται σε συγκεκριμένες προϋποθέσεις, οι οποίες συνοδεύονται με υψηλό κόστος. Σύμφωνα με το προσχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι πυρηνικοί σταθμοί θα χαρακτηρίζονται βιώσιμοι μόνο αν συμμορφώνονται με τα πιο πρόσφατα τεχνικά πρότυπα, αν έχουν λάβει άδεια κατασκευής έως το 2045, αν αναλαμβάνουν τη χρηματοδότηση του κόστους απόθεσης των τελικών ραδιενεργών υλικών, καθώς και των εξόδων αφόπλισης του πυρηνικού σταθμού. Οι επενδύσεις σε πυρηνικούς σταθμούς μπορούν να χαρακτηριστούν βιώσιμες για περισσότερες από δύο δεκαετίες στο μέλλον, μόνον εφόσον υπάρχουν σχέδια για την ασφαλή διαχείριση των πυρηνικών αποβλήτων — κάτι όμως που είναι και δύσκολο και εξαιρετικά κοστοβόρο.

Αντίστοιχα, οι σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργούν με φυσικό αέριο έχουν δύο επιλογές: (α) οι άμεσες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου να μην ξεπερνούν τα 270 gr CO2/kWh για παραγωγή ενέργειας. Για συμβατικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής, η τιμή κυμαίνεται γενικά μεταξύ 300 και 350 g CO2/kWh ή (β) οι εκπομπές των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής να μην ξεπερνούν τα 550 kg CO2/kW κατά μέσο όρο ετησίως για τα επόμενα 20 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός των ωρών λειτουργίας των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας σε ετήσια βάση, θα πρέπει να μειωθεί. Επιπλέον, θα επιτρέπεται να παράγουν ηλεκτρική ενέργεια μόνο σε φάσεις υψηλού φορτίου ή όταν η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι χαμηλή. Ανεξάρτητα όμως από αυτές τις δύο επιλογές, οι νέοι σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με φυσικό αέριο που λαμβάνουν άδεια ως το 2030, θα πρέπει να αποδεικνύουν ότι:

  • Δεν υπάρχει ακόμα δυνατότητα παραγωγής της αντίστοιχης ηλεκτρικής ενέργειας με χρήση ανανεώσιμων πηγών,
  • Ο σταθμός θα αντικαταστήσει μια υπάρχουσα μονάδα με υψηλότερες εκπομπές και η μείωση των εκπομπών ανά kWh είναι τουλάχιστον 55%,
  • Η μονάδα είναι ικανή να παράγει ταυτόχρονα καύσιμα χαμηλής περιεκτικότητας σε CO2 και ανανεώσιμες πηγές, σε αναλογία τουλάχιστον 30% από το 2026, 55% από το 2030 και έως και 100% από το 2036,
  • Στην εν λόγω χώρα, έχει δρομολογηθεί η σταδιακή κατάργηση του άνθρακα, η οποία θα καθορίζεται σε επίσημο σχέδιο

                 Συνεκτιμώντας τα παραπάνω χρηματοοικονομικά δεδομένα σε μακροχρόνια βάση, και αφήνοντας κατά μέρους τις βραχυχρόνιες πολιτικές πιέσεις, θα ήταν προτιμότερο η Ευρώπη να επιταχύνει την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αντί να χαρακτηρίσει τη χρήση πυρηνικής ενέργειας και φυσικού αερίου ως «αειφόρες» δραστηριότητες, έστω και μεταβατικά. Αυτό θα είχε πολλαπλά οφέλη. Καταρχήν, με την υφιστάμενη τεχνολογία, το ανά μονάδα κόστος παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, είναι πολύ χαμηλότερο σε σχέση με το κόστος παραγωγής από ορυκτά καύσιμα και πυρηνική ενέργεια. Αυτό το μειωμένο κόστος, μακροπρόθεσμα θα αντισταθμίσει και το αρχικό κόστος εγκατάστασης των υποδομών που χρειάζονται για να υποστηρίξουν την χρήση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Δεύτερον, η χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα κρατούσε την Ευρώπη στο μονοπάτι της επίτευξης της κλιματικής ουδετερότητας μέχρι το 2050, στόχος αναγκαίος για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών από τις καταστροφικές συνέπειες των ακραίων καιρικών φαινομένων που προκαλεί η κλιματική αλλαγή. Με τη χρήση φυσικού αερίου και πυρηνικής ενέργειας, η πορεία αυτή μοιραία θα επιβραδυνθεί. Επιπλέον και σημαντικό, η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα έδινε στην Ευρώπη ενεργειακή αυτάρκεια. Όπως δείχνει η πρόσφατη ενεργειακή κρίση, με τον καθοριστικό ρόλο που έχουν ισχυρές χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα στη διαμόρφωση του ισοζυγίου στην αγορά ενέργειας, είναι πολύ σημαντικό για τις χώρες μέλη αλλά και την Ευρώπη συνολικά, να διαθέτουν αυτονομία απέναντι σε οποιεσδήποτε γεωπολιτικές πιέσεις.

                 Συμπερασματικά, ο χρόνος είναι λίγος, ο στόχος δύσκολος, η όποια καθυστέρηση θα στοιχίσει ανθρώπινες ζωές και δισεκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο, σε καταστροφές υποδομών και αποδιοργάνωση της οικονομίας. 

                 Το EU Taxonomy, αναμφίβολα είναι ένα σημαντικό στοιχείο της εργαλειοθήκης για τη χρηματοδότηση της Πράσινης Συμφωνίας από βιώσιμους πόρους και ένα εργαλείο ενίσχυσης της διαφάνειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές αναφορικά με τη βιωσιμότητα των επενδύσεων του ιδιωτικού τομέα. Ωστόσο, τα κράτη μέλη παραμένουν πλήρως υπεύθυνα να αποφασίζουν το δικό τους ενεργειακό μείγμα και να επιτύχουν την κατάλληλη ισορροπία – όσον αφορά την ενεργειακή ασφάλεια, τη σταθερότητα των τιμών της ενέργειας και τη δέσμευσή τους για απαλλαγή από τις εκπομπές άνθρακα και την κλιματική ουδετερότητα.

               Οι φιλόδοξοι στόχοι που θέτει η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία για το κλίμα, αποτελούν το καλύτερο εχέγγυο για τη μείωση της εξάρτησης και τελικά της απαλλαγής της οικονομίας από τη χρήση άνθρακα. Αυτό προϋποθέτει αύξηση των επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Στο πλαίσιο του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας της ΕΕ, είναι απαραίτητο η βιομηχανία καθαρής τεχνολογίας, να υποστηριχθεί μέσω επαρκούς χρηματοδότησης, και να αποτελέσει μέρος της συνεχιζόμενης οικονομικής ανάκαμψης.

(*) Η Φοίβη Κουντούρη είναι Καθηγήτρια στη Σχολή Οικονομικών Επιστημών και Διευθύντρια στο “Εργαστήριο Έρευνας στην Κοινωνικό-Οικονομική και Περιβαλλοντική Αειφορία” (ReSEES) στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών; Διευθύντρια της Μονάδας Αειφόρου Ανάπτυξης (SDU) και του EIT Climate-KIC Hub Ελλάδος στο Ερευνητικό Κέντρο Τεχνολογιών Πληροφορίας “ΑΘΗΝΑ”; Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Ένωσης Οικονομολόγων Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων (EAERE), Μέλος της Παγκόσμιας Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών (WAAS),  και Συν-πρόεδρος του Δικτύου Λύσεων Βιώσιμης Ανάπτυξης Ευρώπης (UN SDSN Europe) και Ελλάδος (UN SDSN Greece). Επίσης είναι μέλος της Eθνικής Eπιτροπής για τη Κλιματική Αλλαγή του Υπουργείου Ενέργειας και Περιβάλλοντος, μέλος της συγγραφικής ομάδας της Έκθεσης Πισσαρίδη και Πpόεδρος του Alliance of Excellence for Research and Innovation on Aephoria (AE4RIA). Προσωπική ιστοσελίδα: www.phoebekoundouri.org

[1] Proposal for a Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), https://ec.europa.eu/info/publications/210421-sustainable-finance-communication_en#csrd

[2] Abousahl, S., Carbol, P., Farrar, B., Gerbelova, H., Konings, R., Lubomirova, K., Martin Ramos, M., Matuzas, V., Nilsson, K., Peerani, P., Peinador Veira, M., Rondinella, V., Van Kalleveen, A., Van Winckel, S., Vegh, J. and Wastin, F., Technical assessment of nuclear energy with respect to the ‘do no significant harm’ criteria of Regulation (EU) 2020/852 (‘Taxonomy Regulation’), EUR 30777 EN, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2021, ISBN 978-92-76-40537-5 (online),978-92-76-40538-2 (print), doi:10.2760/665806 (online),10.2760/207251 (print), JRC125953