Kreport > articles > Theranos: Θεραπεύοντας την Απάτη

Theranos: Θεραπεύοντας την Απάτη

Του Γιώργου Ναθαναήλ

Τα κεντρικά γραφεία της Apple στη Silicon Valley βρίσκονται σε απόσταση λιγότερη από ένα τέταρτο με το αμάξι από τα (πρώην) γραφεία της Theranos.  Αυτή την απόσταση ονειρεύτηκε να μικρύνει η Elizabeth Holmes,  μέχρι πρόσφατα θρυλική θηλυκή θεότητα της Κοιλάδας. Μιμούμενη τον Στηβ Τζομπς στην συμπεριφορά και στα εξωτερικά χαρακτηριστικά, τόσο που υιοθέτησε ακόμη και τα μαύρα ζιβάγκο τα οποία φορούσε εκείνος, υποσχέθηκε μία επανάσταση στην υγειονομική φροντίδα: «Πιστεύουμε ότι η πρόσβαση σε χρήσιμες  ιατρικές πληροφορίες είναι ένα θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα.» Πώς θα το πετύχαινε; Με μία επαναστατική συσκευή αυτοματοποιημένης ανάλυσης αίματος  που θα  παρείχε με μεγάλη ταχύτητα 240 διαφορετικές εξετάσεις, στην μισή τιμή από αυτή που χρέωναν τα συμβατικά μικροβιολογικά εργαστήρια, μαζί με μία εκπληκτική προβλεπτικότητα γα ασθένειες παρούσες και μέλλουσες —και όλα αυτά με ένα δείγμα από ελάχιστες ρανίδες αίματος, με ένα μικρό τσίμπημα στο δάχτυλο. Παραήταν καλό για να είναι αληθινό: αυτό αποφάσισαν στις 3 Ιανουαρίου οι 12 ένορκοι του Περιφερειακού Δικαστηρίου της Καλιφόρνιας, κηρύσσοντας την ένοχη για 4 κατηγορίες απάτης και εξύφανσης συνωμοσίας. Η ιστορία της Theranos, της εταιρείας που ίδρυσε η Elizabeth Holmes, αποκάλυψε επικίνδυνες ρωγμές στο οικοδόμημα του σύγχρονου επιχειρείν, ιδιαίτερα δε στον τεχνολογικό τομέα και θα έπρεπε να διδάσκεται στις οικονομικές σχολές ως ένα ακρογωνιαίο παράδειγμα της αποτυχίας της εταιρικής διακυβέρνησης. Σε κάθε περίπτωση είναι μια συναρπαστική ιστορία και το Χόλλυγουντ -η AppleTV, τι ειρωνεία!- ήδη ετοιμάζεται να μας την σερβίρει.

 

Μία Μετεωρική Νεοφυής

Ήταν το 2002 όταν η Elizabeth Holmes, δευτεροετής φοιτήτρια στο  Stanford,  επισκέφθηκε την καθηγήτρια Phyllis Gardner, ειδική στην φαρμακευτική μηχανική, και της ανέλυσε την ιδέα της: μία μηχανή που θα έκανε αυτόματα  πολλαπλές αναλύσεις από μία πολύ μικρή ποσότητα αίματος, θα ανίχνευε βακτήρια, καθώς και -υπάρχουσες και μελλοντικές!- ασθένειες, ενώ ταυτόχρονα θα χορηγούσε και αντιβιοτικά. Αν ήσουν ένας φοιτητής γεμάτος φιλοδοξίες να «κάνεις ένα βαθούλωμα στο Σύμπαν», να αλλάξεις τον κόσμο με μία ιατρική καινοτομία, η έμπειρη Gardner ήταν η καλύτερη που μπορούσες να βρεις.

Η καθηγήτρια άκουσε προσεκτικά, και εντυπωσιάστηκε από τον ενθουσιασμό της Holmes. Όμως η ιδέα της φάνηκε μη πραγματοποιήσιμη και αυτό το είπε χωρίς περιστροφές στην νεαρή φοιτήτρια. Λίγες σταγόνες αίματος δεν επαρκούν ούτε για ένα, πολλώ μάλλον για πολλαπλά τεστ. Όσο για την άκρη του δαχτύλου, ήταν ένα εντελώς ακατάλληλο σημείο για σοβαρή διαγνωστική αιμοληψία. Το αίμα εκεί μπορεί να αναμιχθεί με ένα σωρό άλλες ουσίες·  δεν μπορεί να αποτελέσει ένα καθαρό και αξιόπιστο δείγμα. «Η ιδέα ήταν τόσο αφελής. Έδειχνε μια βασική παρανόηση του πώς λειτουργούν οι εξετάσεις αίματος.», θα έλεγε αργότερα αργότερα η Dr. Gardner σε συνεντεύξεις τις στα ΜΜΕ.

Η Holmes, όπως ήθελε μετέπειτα ο μύθος που εξυφαινόταν γύρω από το πρόσωπό της, την αψήφησε. Παράτησε το Stanford στα 19 της και ίδρυσε το 2003 μια εταιρία που μετά το αρχικό στάδιο μετονομάστηκε σε  Theranos (από τις λέξεις Therapy και diagnosis).  Η πειθώ της, η ικανότητα της να προσελκύει υποστηρικτές και κεφάλαια ήταν τρομερές. Διέθετε εκείνο που είχε ειπωθεί για τον Steve Jobs, το πεδίο διαστρέβλωσης της πραγματικότητας: «Ένα μπερδεμένο μείγμα  από διάφορα στοιχεία, ένα χαρισματικό ρητορικό στιλ, μία αδάμαστη θέληση  και μία προθυμία να διαστρεβλώσει οποιαδήποτε δεδομένα ώστε να ταιριάζουν στο σκοπό του». Όμως οι ομοιότητες, του ζιβάγκο συμπεριλαμβανομένου, σταματούσαν κάπου εδώ.  Η Holmes, ωστόσο, κατάφερε να στρατολογήσει στο διοικητικό συμβούλιο της Theranos κορυφαίες -αλλά άσχετες με το αντικείμενο-  προσωπικότητες· μεταξύ άλλων τους πρώην υπουργούς Εξωτερικών των ΗΠΑ  George Schultz και Henry Kissinger, τον στρατηγό θρύλο του Αφγανιστάν και του Ιράκ, τον οξυδερκή «Τρελό Σκύλο» των πεδίων των μαχών Jim Mattis  (μετέπειτα Υπουργό Άμυνας της διακυβέρνησης Trump) και πολλούς επιχειρηματίες πρώτης γραμμής. Όλοι είχαν εντυπωσιαστεί από το όνειρο, το χάρισμα και την αυτοπεποίθηση της Holmes.  Ήταν και αυτοί επιρρεπείς στην βολονταριστική κουλτούρα της μαγικής σκέψης της Silicon Valley  που συχνά μπερδεύει την αυτοπεποίθηση με την ικανότητα. Θα τα είχαν πάει καλύτερα, και δεν θα είχαν χάσει τα λεφτά τους, αν είχαν ακούσει τον Woody Allen: «Αυτοπεποίθηση ονομάζεται αυτό που έχεις πριν κατανοήσεις το πρόβλημα που αντιμετωπίζεις».

 

2103: Η Χρονιά της Μαγικής Σκέψης

H Theranos έμεινε κάτω από τα ραντάρ της δημοσιότητας για κάμποσα χρόνια, εξελίσσοντας την τεχνολογία της, και δημιουργώντας παράλληλα μία εσωτερική κουλτούρα ακραίας μυστικοπάθειας Το έτος καμπής για την εταιρεία ήταν το 2013, τότε που η Elizabeth Holmes πολλαπλασίασε τις δημόσιες εμφανίσεις της και τις συνεντεύξεις της, εκμεταλλευόμενη παραστατικά τον ισχυρό φόβο των ανθρώπων, και τον δικό της επίσης της όπως έλεγε,  για το τρύπημα της σύριγγας —και εξηγώντας πώς η τεχνολογία της Theranos τους απάλλασε μαγικά από αυτόν τον φόβο. Έγινε εξώφυλλο στο Fortune και στο Forbes, οι δημοσιογράφοι σκοτώνονταν ποιος θα της πρωτομιλήσει,  η δε ομιλία της στο διαδικτυακό forum Ted ήταν πολύ δημοφιλής. Η λεπτομέρεια ότι αυτό που ονειρευόταν ήταν ακατόρθωτο  δεν στάθηκε εμπόδιο στα σχέδια της. Όσες φορές χρειάστηκε, οργάνωσε μεγαλοπρεπείς επιδείξεις για τους επενδυτές, στήνοντας ολόκληρες ψεύτικες εγκαταστάσεις και διαδικασίες —κάτι σαν τους μουσαμάδες του μετρό της Θεσσαλονίκης, αλλά σε εγκληματικό βαθμό.

Την ίδια χρόνια ο αυτόματος αναλυτής που ονομάστηκε Edison, παραπέμποντας ευθέως στον διάσημο εφευρέτη,  μπήκε στην παραγωγή. Η Theranos υπέγραψε συμφωνίες με μια αλυσίδα φαρμακείων και έναν όμιλο σουπερμάρκετ και εγκατέστησε τους αναλυτές  εξετάσεων αίματος στα καταστήματά τους σε «Κέντρα Ευεξίας». 

Υπήρχε μόνον ένα πρόβλημα: οι αναλυτές δεν λειτουργούσαν. Τα αποτελέσματα των αναλυτών δεν είχαν επικυρωθεί. Οι μετρήσεις χοροπηδούσαν τρελά παντού. Η Theranos μέσα στην κουλτούρα της μυστικότητας και του φόβου που είχε εγκαθιδρύσει από την αρχή, πίεζε ασφυκτικά τους τεχνικούς της να μαγειρέψουν τα δεδομένα. Όταν η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο, προμηθεύτηκε κρυφά συμβατικούς αναλυτές για να κάνει τις εξετάσεις. Απάτη προφανώς, αλλά μπορούσε η  Theranos να κουκουλώσει την ανεπάρκεια των Edison; Όχι βέβαια, γιατί οι συμβατικοί αναλυτές  δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν με τόσο μικρές ποσότητες αίματος. Η Theranos όμως πάλι βρήκε την λύση: αραίωνε τα δείγματα του αίματος για να έχει τις ποσότητες που απαιτούσαν οι αναλυτές. Τα αποτελέσματα ήταν τόσο αναξιόπιστα που όταν αργότερα αποκαλύφθηκε η απάτη, η Theranos αναγκάστηκε να ακυρώσει 2 εκατομμύρια τεστ σε βάθος 2 ετών.   Για την ώρα όμως η αποτίμηση της εταιρείας, χωρίς να έχει εισαχθεί στο χρηματιστήριο, είχε φθάσει τα 10 δις. δολάρια.  Ήταν ο πιο διάσημος «μονόκερως», της  Silicon Valley, όπως αποκαλούνταν οι μη εισηγμένες εταιρείες με αποτίμηση πάνω από 1 δις. Και όταν ο τότε αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζό Μπάϊντεν επισκέφθηκε τις εγκαταστάσεις της Theranos εντυπωσιάστηκε. Βρήκε ότι αυτή του η εμπειρία ήταν απολύτως συναρπαστική και, όπως είπε, «αντίκρισε το εργαστήριο του μέλλοντος».

 

Τα Σύννεφα της Υποψίας Πυκνώνουν

Δυο χρόνια αργότερα το τζίνι δεν μπορούσε να μείνει πλέον στο μπουκάλι. Ο John Carreyrou δημοσίευσε το 2015 στην Wall Street Journal ένα άρθρο-σταθμό για την έντυπη δημοσιογραφία, με τίτλο «Η καυτή νεοφυής Theranos ζορίζεται με την τεχνολογία της για αιματολογικές  εξετάσεις».  Αποκάλυπτε ότι -όπως τον είχαν πληροφορήσει οι πηγές του και μεταξύ αυτών τέσσερις πρώην υπάλληλοι της εταιρείας- τα τεστ που έκανε η Theranos  στους δικούς της αναλυτές ήταν σταγόνα στον ωκεανό. Η συντριπτική πλειονότητα γινόταν σε συμβατικούς αναλυτές, όπως της Siemens AG.  Επιπλέον οι θεράποντες γιατροί αποθάρρυναν την χρήση της Theranos γιατί «δεν μπορούσαν να εμπιστευτούν τα αποτελέσματα». Ούτε φυσικά  οι ασθενείς, όταν έμαθαν τα νέα, θα μπορούσαν να εμπιστευθούν τις εξετάσεις για να πάρουν κρίσιμες αποφάσεις για την υγεία τους και εντέλει την ζωή τους. Ήταν πια κοινό μυστικό ότι η τεχνολογία της Theranos  δεν είχε ποτέ λειτουργήσει.

Μπαίνοντας τέλεια στον ρόλο της οραματίστριας της  Silicon Valley, σε διωγμό από τα συμφέροντα του διαγνωστικού κατεστημένου, η Elizabeth Holmes άνοιγε τα τεράστια γαλανά της μάτια, κοίταζε σταθερά την κάμερα και με μία ασυνήθιστα  βαρύτονη φωνή (που είχε υιοθετήσει μετά το Stanford, γιατί πίστευε ότι έτσι θα έπειθε καλύτερα),  έλεγε την mantra της: «Αυτό συμβαίνει όταν εργάζεσαι για ν΄ αλλάξεις τα πράγματα. Πρώτα νομίζουν ότι είσαι τρελός, μετά σε πολεμούν, και μετά, εντελώς ξαφνικά αλλάζεις τον κόσμο». Για να είναι σίγουρη όμως ότι θα αφεθεί ελεύθερη να αλλάξει τον κόσμο προσέλαβε τον διαβόητο David Boies, δικηγόρο του Harvey Weinstein (του γνωστού σειριακού βιαστή) ο οποίος χρησιμοποίησε τις προσφιλείς σκοτεινές του πρακτικές για να κατασκοπεύσει, να εκβιάσει και να πιέσει τον δημοσιογράφο της Wall  Street Journal, καθώς και τους πρώην υπάλληλους της Theranos που είχαν «κελαηδήσει».

Από τότε άρχισε η ελεύθερη πτώση της Theranos. Μέχρι να κλείσει, τον Σεπτέμβριο του 2018,  η αποτίμηση της είχε πέσει από τα $10 δισ. στο απόλυτο μηδέν.

 

Το Τέλος του Παιχνιδιού

Το 2018 η SEC  απήγγειλε κατηγορίες στην Theranos,  στην μεγαλομέτοχο της Elizabeth Holmes και στον πρώην πρόεδρο της εταιρίας  Ramesh “Sunny” Balwani  (με τον οποίο η Holmes  διατηρούσε μία κρυφή σχέση) ότι ‘σήκωσαν’ $700 εκ.  από επενδυτές «μέσω μιας περίτεχνης, πολυετούς απάτης, κατά την οποία υπερέβαλαν ή έκαναν ψευδείς δηλώσεις σχετικά με την τεχνολογία, τις επιχειρηματικές και οικονομικές επιδόσεις της εταιρείας».  Τα προϊόντα της Theranos, λόγου χάρη, δεν είχαν ποτέ αναπτυχθεί  στα πεδία της μάχης του Αφγανιστάν, ούτε είχαν χρησιμοποιηθεί σε ελικόπτερα μεταφοράς τραυματιών, όπως είχε ισχυριστεί η ιδρύτρια της εταιρείας. Οι κατηγορίες, τόνιζε η SEC, σηματοδοτούσαν   «ότι δεν υπήρχε εξαίρεση από τον νόμο επειδή απλώς η εταιρεία δεν είναι εισηγμένη, ήταν στην αρχική φάση της ανάπτυξης, ή ήταν το αντικείμενο μίας πληθωρικής προσοχής των ΜΜΕ»  Ειδωμένο αλλιώς, δεν μπορείς να βάζεις ένα παιδί στη φυλακή για μία τηλεόραση που έκλεψε, και να αλληθωρίζεις σε απάτες δισεκατομμυρίων.

«Η ιστορία της Theranos αποτελεί ένα σημαντικό μάθημα για την Silicon Valley» δήλωσε τότε η Τζίνα Τσου, διευθύντρια του Περιφερειακού Γραφείου της SEC στο Σαν Φρανσίσκο. «Οι  καινοτόμοι που επιδιώκουν να κάνουν κάτι ρηξικέλευθο και να φέρουν την επανάσταση σε ένα κλάδο πρέπει να λένε στους επενδυτές την αλήθεια για το τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία τους σήμερα, και όχι απλώς εκείνο που ελπίζουν ότι θα μπορούσε να κάνει κάποτε».

Ως άμεση συνέπεια των κατηγοριών, η Holmes θα έχανε άμεσα τον έλεγχο της εταιρείας, θα επέστρεφε τις μετοχές της στην Theranos,  και δεν θα μπορούσε να διευθύνει καμία εισηγμένη εταιρεία για 10 χρόνια. Και αυτό ήταν μόνον το ένα σκέλος: Η ποινική διερεύνηση που ακολούθησε  μερικούς μήνες μετά, κατέληξε στην απαγγελία  11 κατηγοριών για κακουργηματικές πράξεις. H Holmes κινδύνευε με 20 χρόνια φυλακή.

 

Η Δίκη και τα Επακόλουθα

Η έναρξη της δίκης καθυστέρησε λόγω της πανδημίας και λόγω του ότι η Holmes στο μεταξύ, έχοντας παντρευτεί, απέκτησε μωρό. Ξεκίνησε τελικά τον Σεπτέμβριο του 2021 και διήρκεσε 4 μήνες. Εξετάστηκαν 30 μάρτυρες , μεταξύ των των οποίων και ο στρατηγός Jim Mattis, ο οποίος κατέθεσε ότι «δεν ήξερε τι να πιστέψει». Η Elizabeth Holmes, που σε έναν προφανή συμβολισμό, κουβαλούσε στην αίθουσα του δικαστηρίου τη σάκα με τις πάνες του μωρού, έκανε την ασυνήθιστη κίνηση να καταθέσει η ίδια, αγορεύοντας συνολικά 20 ώρες, προκειμένου να πείσει τους ενόρκους.

Τα πράγματα βέβαια δεν φαινόταν ευνοϊκά από την αρχή. Η αγόρευση του εισαγγελέα τα συνοψίζει: «Σε τόσες πολλές διασταυρώσεις του δρόμου επέλεξε το ανέντιμο μονοπάτι», είπε, παραπέμποντας στο μύθο για τον Ηρακλή και τον δρόμο της αρετής και της κακίας. Όταν τελικά ήρθε η ετυμηγορία των ενόρκων, μετά από πολύωρες διαβουλεύσεις, η Holmes κρίθηκε ένοχη για τις 4 από τις 11 κατηγορίες, απαλλάχτηκε από άλλες 4, ενώ για τις υπόλοιπες 3 οι ένορκοι δεν κατόρθωσαν να αποφασίσουν.

Η δυστοκία των ενόρκων και η φύση του αποτελέσματος – ακόμη και παίρνοντας υπόψη το πεδίο παραμόρφωσης της πραγματικότητας της Holmes- οδηγεί και σε ένα παράπλευρο αποτέλεσμα για το σύστημα της δικαιοσύνης. Δείχνει την ανεπάρκεια του  συστήματος των ενόρκων, εκείνων των «αδαών ανθρώπων» όπως τους αποκαλεί ένας μεγαλοκαρχαρίας σε ένα από τα δικαστικά θρίλερ του Τζων Γκρουμ, στα σημερινά περίπλοκα τεχνολογικά ζητήματα —ακόμη και με τεχνική βοήθεια. Είναι σίγουρα ένα σύστημα που πρέπει να να θεωρηθεί.

Τέλος, υπήρξαν και ορισμένοι αρθρογράφοι προοδευτικών  εντύπων  που επιχειρηματολόγησαν ότι η αντιμετώπιση της Holmes ήταν σεξιστική. Κανείς δεν είχε κάνει έτσι για το σκάνδαλο  Enron, ή για τον Bernie Madoff, λευκούς άνδρες.  Είτε συμβαίνει είτε όχι δεν μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει  ότι ο όρος έχει πλέον γίνει πασπαρτού.

 

Ο Μύθος Δηλοί

Τι όμως είναι αυτό που κάνει την ιστορία της Theranos τόσο διαφορετική;  Στο κάτω-κάτω δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία νεοφυής εταιρεία που αποτυγχάνει και καίει τα λεφτά των επενδυτών της. Μήτε η παραποίηση των αποτελεσμάτων συμβαίνει για πρώτη φορά. Ο θρυλικός Έντισον, που έδωσε το όνομά του στον αναλυτή της Theranos, ο πρώτος διάσημος επιχειρηματίας, μία ιδιοφυΐα τόσο στο μάρκετινγκ όσο και στην τεχνολογία, υποσχόταν και εκείνοι περισσότερα από όσα μπορούσε να προσφέρει. Αυτός , άλλωστε, δεν ήταν που για 4 χρόνια καμωνόταν πως ο λαμπτήρας πυράκτωσης λειτουργούσε, οργανώνοντας και εκείνος ψεύτικες επιδείξεις και δωροδοκώντας δημοσιογράφους με μετοχές της εταιρείας του;

Όμως εδώ δεν έχουμε μία περίπτωση Cosi Fan Tutti, αγαπημένη όπερα της  Silicon Valley: υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Πρώτον είναι η μεγάλη διασημότητα του βασικού πρωταγωνιστή,  της Elisabeth Holmes —συνήθως ένα μεγάλου ατού σε μία νεοφυή επιχείρηση.   Με τον ίδιο τρόπο που το κοινό σε εξιδανικεύει και σε θεοποιεί, μπορεί να σε γκρεμίσει για ένα σοβαρό ψεγάδι, πολύ δε περισσότερο για μία υποψία απάτης. Η δημιουργία φήμης δεν μπορεί να είναι το κύριο μέλημα  των συντελεστών  ενός νεοφυούς εγχειρήματος.

Δεύτερο είναι ότι η άπατη και η προσποίηση δεν ήταν ένα περιστασιακό γεγονός, αλλά υφασμένη στον πυρήνα της Theranos.  Και τρίτο, δεν επρόκειτο για καταναλωτικά ηλεκτρονικά, ένα καταπληκτικό νέο τηλέφωνο, ή μία ρομποτική σκούπα που καθαρίζει το ταβάνι, όπου η αντιμετώπιση θα ήταν ηπιότερη σε περίπτωση αστοχίας. Η ανευθυνότητα με την οποία ένα προϊόν τόσο κρίσιμο για την ανθρώπινη υγεία μπήκε στην αγορά και έθεσε σε κίνδυνο τόσες ζωές ήταν ασυγχώρητη.

Επρόκειτο για μία θανάσιμη τριάδα αμαρτημάτων που θα έπνιγε όχι μόνον έναν νεοσσό, άλλά και έναν γίγαντα.

Για να ξαναπάμε τέλος στον Έντισον:  εκεί είχαμε να κάνουμε με έναν πραγματικό εφευρέτη που είχε ήδη σημαντικές επιτυχίες στο ενεργητικό του  —και τελικά ο λαμπτήρας έλαμψε. Τύχη θα πείτε που πρόλαβε την βουή των επερχόμενων γεγονότων, αλλά αν μερικά παραμύθια έχουν ευτυχισμένο τέλος το οφείλουν (και) στην τύχη.

Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν η Holmes πίστεψε στο όνειρο και μετήλθε κάθε μέσο για το υπερασπιστεί όταν αυτό αποδείχθηκε ουτοπία, Το σίγουρο είναι ότι έστρεψε το πεδίο διαστρέβλωσης της πραγματικότητας εναντίον της. Ωστόσο, αυτά δεν έχουν τόση σημασία. Σημασία έχουν τα συμπεράσματα που μπορούμε να εξαγάγουμε, ιδιαίτερα για εμάς εδώ. Τι όμως θα μπορούσαν να σημαίνουν όλα αυτά για μας, στην περιφέρεια, τόσο μακρινά από την χρυσόσκονη του Μίδα της Silicon Valley; Και όμως πολλά. Στην  Ελλάδα έχει ξεκινήσει να δημιουργείται μία κουλτούρα και μια δυναμική καινοτομίας, ασθενική ακόμη για τα διεθνή μέτρα, ισχυρή όμως σε σχέση με το τι γινόταν πριν λίγα μόλις χρόνια. Καλό λοιπόν είναι να αφομοιώσουν και εδώ το μάθημα πριν γίνει πάθημα, ότι το «fake it till you make it» μπορεί να αποδειχθεί ως το πιο αποτελεσματικό μπούμερανγκ που έχει εφευρεθεί. Επιπρόσθετα, ας έχουν όλοι κατά νου ότι η εταιρική διακυβέρνηση δεν είναι μία βιτρίνα με ισχυρά ονόματα, ένα στοιχείο μάρκετινγκ για την προσέλκυση χρηματοδότησης, αλλά κατά τ’ άλλα μία αξιοπρεπής μαϊμού που δεν βλέπει, δεν ακούει και δεν μιλάει. Οι άνθρωποι που κάθονται στα διοικητικά συμβούλια των νεοφυών επιχειρήσεων πρέπει να έχουν, σε ενισχυμένο βαθμό, ήθος και γνώση, και να συμμετέχουν ενεργά  στην διοίκηση και όχι διακοσμητικά. Και μάλιστα πρέπει να διαθέτουν ειδική γνώση του χώρου που δραστηριοποιείται η κάθε εταιρεία, ώστε να μπορούν να ξεχωρίσουν την ήρα από το στάρι, την πραγματικότητα από το όνειρο και από την φαντασίωση και να είναι παράλληλα σε θέση να διακρίνουν την ενδεχόμενη απάτη στη γένεσή της.  Αλλιώς, τώρα στην αρχή που ο μίσχος της καινοτομίας στην χώρα μας είναι τρυφερός και ευαίσθητος  θα σπάσει και δεν θα μπορεί πλέον να θεραπευτεί. Θα είναι  «Fake it till you break it».