Kreport > articles > Η οικονομία μετά την πανδημία.  Είναι ένα σωστό ερώτημα;

Η οικονομία μετά την πανδημία.  Είναι ένα σωστό ερώτημα;

Του Ανδρέα Αθανασόπουλου (*)

Θα προσπαθήσω να θέσω 4 ερωτήματα σε ότι αφορά το μέλλον της οικονομίας που έχουν άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στην Ελληνική οικονομία.  Σε αυτό το άρθρο μένω στο πιο γενικό επίπεδο, σε ορισμένες μεγάλες αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο. Σε επόμενο άρθρο θα παραθέσω κάποιες συγκεκριμένες σκέψεις για την περίπτωση της Ελλάδος.

Τι θα γίνει με την παγκοσμιοποίηση ;

Η έννοια της παγκοσμιοποίησης έχει πολλές διαστάσεις αλλά μία που είναι κορυφαία σχετίζεται με το παγκόσμιο εμπόριο και τον ηγεμονικό ρόλο της Κίνας.  Από το 2018 η μάχη ΗΠΑ – Κίνας άρχισε να δημιουργεί κάποια θέματα. Αυτά άρχισαν να κορυφώνονται στην αρχή της πανδημίας, όταν ξαφνικά όλος ο κόσμος κατάλαβε ότι δεν υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορούν να παραχθούν χωρίς κάποιο κομμάτι τους να προέρχεται από την Κίνα. Η πρώτη μεγάλη διαπίστωση έγινε για τις γραμμές παραγωγής και την παγκόσμια παραγωγή και κίνηση εμπορευμάτων.

Η πανδημία επιδείνωσε αυτή την κατάσταση με αποτέλεσμα όλοι να θέλουν να είναι πλέον πιο ανεξάρτητοι σε θέματα παραγωγής αλλά και διακίνησης εμπορευμάτων.  Μία νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων έχει ήδη προκύψει: Από το just in time στο just in case.  Αυτή νέα τάξη πραγμάτων φέρνει στο προσκήνιο την παραγωγή, αποθήκευση και διακίνηση με αυξημένη ευελιξία και, ίσως, κόστος.  Η Κίνα, η Νότιος Κορέα και άλλοι παίχτες της Ασίας ήδη μεταφέρουν παραγωγή στην Δύση, η Δύση η ίδια κινείται στην ίδια κατεύθυνση.  Η τεχνολογία, η αυτοματοποίηση και όψιμη στήριξη από κυβερνήσεις της Δύσης των επιχειρήσεών τους δημιουργεί ένα νέο περιβάλλον.  Τι χώρος υπάρχει για μικρές κινητικές τίγρεις στην Δύση;..

Πόσο θα μειωθεί μακροπρόθεσμα η κινητικότητα των ανθρώπων;

Η πανδημία πάγωσε την κίνηση των ανθρώπων.  Αυτό το πάγωμα, έστω και παροδικό, έφερε μία μεγάλη πραγματικότητα στο προσκήνιο.  Οι άνθρωποι σταμάτησαν να μετακινούνται τουριστικά, με πιθανή επίπτωση -10% στο παγκόσμιου ΑΕΠ.  Η τουριστική μηχανή έχει πολλές χώρες σε πολύ μεγάλη εξάρτηση και πολλές άλλες στη θέση ενδιάμεσων σταθμών. 

Εκτός από τον τουρισμό, όμως, έχουμε μία τεράστια μείωση στην μετακίνηση εργατικού δυναμικού από χώρα σε χώρα και αυτή είναι μια άλλη τεράστια αλλαγή στο σκηνικό της παγκόσμιας παραγωγής αλλά και του εισοδήματος που αυτοί οι εργαζόμενοι έφεραν στις χώρες τους.  Πριν την κρίση περίπου 150 εκατ. εργαζόμενοι σε όλο τον κόσμο ήταν μετανάστες κυρίως στις ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης. 

Υπάρχει όμως μία κινητικότητα που εμφανίζεται να κερδίζει και αυτή είναι η μετακίνηση εργαζομένων υψηλών προσόντων εκτός των μεγάλων πόλεων. Περίπου 300 χιλιάδες έχουν ήδη μετακινηθεί εκτός Λονδίνου και είναι η πρώτη φορά που ο πληθυσμός στις μεγαλουπόλεις μειώνεται μετά από 30 χρόνια αύξησής του και μαζί ανόδου των τιμών ακινήτων, της αστικοποίησης, της γκετοποίησης και άλλων αρνητικών επιπτώσεων. 

Πόλεις στην περιφέρεια αυτών των τυρρανόσαυρων αναπτύσσονται ταχύτερα από ποτέ αλλά και εργαζόμενοι από αυτές τις περιοχές τείνουν να γίνονται για πρώτη φορά ελεύθεροι επαγγελματίες.  Η κρίση έχει χτυπήσει τις μεσαίες επιχειρήσεις αλλά έχει δημιουργήσει ένα τεράστιο δυναμικό από ειδικούς που εργάζονται ή θα εργάζονται από το μεγαλύτερο σπίτι τους κάνουν επίσκεψη στους «πελάτες» τους 1 φορά την εβδομάδα.  Ένας νέος θεσμός γεννιέται αλλά και οι επιχειρήσεις της Δύσης βλέπουν 30%-40% των θέσεων εργασίας τους να μετακινούνται σε εργασία από το σπίτι είτε μόνιμα είτε σχετικά μόνιμα. 

Η Ελλάδα μπορεί να γίνει ένα σημείο αναφοράς για ανθρώπινο δυναμικό υψηλών προδιαγραφών που θα ζει στην Ελλάδα αλλά θα εργάζεται σε ξένες επιχειρήσεις.  Αυτό το δυναμικό θα πρέπει να είναι Έλληνες αλλά και ξένοι, κυρίως ξένοι.  Αυτοί οι ξένοι θα αποτελέσουν το εργαλείο πολλών αλλαγών στη χώρα μας διότι θα αναγκαστούμε να δημιουργήσουμε ζώνες «ελεύθερης πνευματικής παραγωγής», αυτή θα είναι η νέα τουριστική μηχανή για εμάς, με μονιμότερους επισκέπτες από ότι ξέρουμε μέχρι τώρα. Σε μία χώρα σαν την Ελλάδα θα έπρεπε να στοχεύσουμε να προσελκύσουμε 1 εκατομμύριο τέτοιους εργαζόμενους στα επόμενα 10 χρόνια.

Η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση είναι πλέον επιταχυνόμενο γεγονός

Η αυτοματοποίηση έχει πλέον σημαντική επίπτωση στα unit economics των επιχειρήσεων σε όλους τους κλάδους.  Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο τεχνολογίες που αν και υπήρχαν τώρα έγιναν κυρίαρχες και δίνουν την δυνατότητα τουλάχιστον στο 35% του εργατικού δυναμικού να περάσει σε εργασία από το σπίτι.  Αυτό το ποσοστό φτάνει στο 45% σε θέσεις εργασίας γραφείου που στο παρελθόν ήταν οι θέσεις των κεντρικών γραφείων των επιχειρήσεων. 

Άρα, έχουμε μία αλυσίδα επιπτώσεων: Μείωση των τετραγωνικών των κεντρικών μονάδων με επιπτώσεις στην κτηματαγορά, μεταφορά θέσεων εργασίας στο σπίτι αλλά και μεταφορά των θέσεων εργασίας σε άλλες χώρες.  Το μόνο που χρειάζεται είναι υψηλής ποιότητας σύνδεση με wi-fi αλλά και χώρος για αυτόνομη εργασία. Το home office μπορεί να είναι παντού. 

Η αυτοματοποίηση είχε οπαδούς από τον χώρο της αποδοτικότητας, της μείωσης του κόστους αλλά και την σταθερής παραγωγής χαρακτηριστικών προϊόντων.  Αυτή η επιδίωξη τώρα συμπληρώνεται από την ανάγκη για βελτίωση των συνθηκών υγιεινής και επομένως η αυτοματοποίηση περνά σε περιοχές επαφής μεταξύ πελάτη και παρόχου υπηρεσιών.  Ήδη μεταφέρονται τέτοιες δυνατότητες σε ξενοδοχεία, ώστε να αυξηθεί η εμπιστοσύνη των πελατών για ανέπαφη εξυπηρέτηση κατά τη διαμονή.

Η αυτοματοποίηση θα αποτελέσει, μέσω του 3D εκτύπωσης, την αιχμή του δόρατος για την μεταφορά παραγωγής από την Ασία στην Δύση χωρίς να αυξηθεί το κόστος παραγωγής. Παρόμοια κίνηση θα δούμε και στην γεωργία με την κάθετη αγροτική παραγωγή με δραματική μείωση ανθρώπινου δυναμικού που λόγω της πανδημίας ούτως ή άλλως δεν μπορεί ή δεν θα μπορεί να μετακινείται διότι δεν θα έχει πρόσβαση σε εμβόλια στο μέλλον.

 

Γιατί τώρα θα έχουμε περισσότερη έμφαση στην πράσινη επιχειρηματικότητα

Η πανδημία ανέδειξε την έννοια της φύσης, από την ιατρική της σκοπιά, και την σημασία της για την ανθρώπινη φύση.  Ως ένα από τα θετικά σημεία της πανδημίας μπορεί να αναφερθεί  η πτώση των ρύπων σε επίπεδα 25%-30% στον δυτικό κόσμο που είναι πέρα από κάθε προσδοκία.  Βεβαίως αυτή η μείωση έχει ένα τεράστιο οικονομικό κόστος που δεν είναι κανείς διατεθειμένος να υποστεί.  Όμως για μία φορά οι μεγάλες πόλεις είδαν καθαρότερους ουρανός και ατμόσφαιρα. Τέλος η αυξημένη παρουσία του κράτους ως ρυθμιστικού και ενισχυτικού παράγοντα του επιχειρείν κατά την διάρκεια της κρίσης του δίνει αυξημένους βαθμούς ελευθερίας να επιβάλει επενδύσεις και πολιτικές προστασίας του περιβάλλοντος που δεν υπήρχαν στο παρελθόν.  Η ανάκαμψη της οικονομίας φαίνεται ότι θα έχει πράσινο πρόσημο και υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτή τη φορά είναι αληθινό: Λίγο η δέσμευση της Black Rock να βγει από επενδύσεις με αρνητικό περιβαλλοντικό πρόσημο, το πακέτο των 750 δισ. ευρώ της ΕΕ στοχεύει την πράσινη ανάπτυξη, η Βρετανία δεσμεύθηκε να μηδενίσει την αύξηση των ρύπων θερμοκηπίου μέχρι το 2025.

Η πανδημία θα μας υποχρεώσει όλους να ξανασκεφτούμε πολλούς βασικούς κανόνες της οικονομικής συμπεριφοράς (παράδειγμα, αυξάνονται τα επιδόματα αλλά μειώνεται ο πληθωρισμός).  Η παγκοσμιοποίηση όπως την είδαμε τα προηγούμενα 30 χρόνια θα υποστεί πολύ μεγάλες αλλαγές και μεταλλάξεις. Θα δούμε εμπορικά φράγματα, θα δούμε επιχειρήσεις που άνθισαν μέσω της κατάργησης των συνόρων να έχουν επιπτώσεις στο κόστος τους, θα δούμε τις αναδυόμενες οικονομίες να μην μπορούν να στηριχθούν πλέον στο μοντέλο των εξαγωγών τους προς τις δυτικές οικονομίες και να πρέπει να αναπτύξουν τις δικές τους τοπικές καταναλωτικές αγορές. Το μέλλον των μεγαλουπόλεων θα δεχθεί μεγάλη πίεση και αυτή είναι ίσως μία μεγάλη ευκαιρία για την περίπτωση της Ελλάδος να δώσει πνοή στις περιφερειακές πόλης της χώρας και να δώσει μία σημαντική ώθηση σε 30-50 περιοχές της χώρας ως πνεύμονες οικονομικής ανάπτυξης χωρίς εθνικά σύνορα. Η Ελλάδα θα πρέπει να προσελκύσει επενδύσεις αλλά και ανθρώπους, να γίνουμε μία διεθνής χώρα προσελκύοντας ανθρώπους που θέλουν να εργαστούν, να ζήσουν και να προσθέσουν αξία στην πατρίδα μας. 

(*) Ο Ανδρέας Αθανασόπουλος είναι Deputy CEO, Group Chief Transformation Officer, Digital & Retail, και Executive Member of the BoD της Eurobank.