Kreport > Uncategorized > Παλιγγενεσία και αναστοχασμός, Κείμενα για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση, του Ευάγγελου Βενιζέλου, εκδόσεις Πατάκη Αθήνα 2021 | Ανταμοιβές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης, 1828-1944, της Σωτηρούλας Βασιλείου, εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2021

Παλιγγενεσία και αναστοχασμός, Κείμενα για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση, του Ευάγγελου Βενιζέλου, εκδόσεις Πατάκη Αθήνα 2021 | Ανταμοιβές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης, 1828-1944, της Σωτηρούλας Βασιλείου, εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2021

Γράφει ο Αντώνης Παπαγιαννίδης

 Έτσι που ολοκληρώνεται και η χρονιά εορτασμών των 200 χρόνων από την Επανάσταση του ΄21 – δεν ευτύχησε η Ελληνική Πολιτεία στις επετείους της: τα εμβληματικά 100 χρόνια σκιάσθηκαν τραγικά από την Μικρασιατική Καταστροφή και την βίαιη οπισθοχώρηση του Ελληνισμού. τα 150 χρόνια διακωμωδήθηκαν από τις χουντικής εμπνεύσεως παράτες. λιγότερο γνωστό ότι τα 50 χρόνια του 1871, είχαν αμφισβητήσεις, ακόμη και διαδηλώσεις παρά την προσπάθεια συμβολικών κινήσεων όπως η μεταφορά του σκηνώματος του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ στην Αθήνα –  ένα ιδιαίτερο φαινόμενο προέκυψε, παρά την σκιά που επέβαλλε η πανδημία του κορονοϊού με τις αποστασιοποιήσεις, την αδυναμία διοργανώσεων κοκ.

Αναφερόμαστε στην άνθιση, κυριολεκτικά, βιβλίων και δημοσιεύσεων όπου πλήθος (εντυπωσιακό) από ματιές προσέγγισαν το Εικοσιένα, το νοηματοδότησαν (ο καθείς/η καθεμία με την λογική του/της), το εόρτασαν/τίμησαν  αντίστοιχα.

Με επίγνωση της αποσπασματικότητας, θα θέλαμε να εισφέρουμε μερικές – εξ επιλογής έκκεντρες –  προτάσεις ανάγνωσης. Αρχική φουρνιά σήμερα, με δύο φαινομενικά ασύνδετα μεταξύ τους βιβλία: Το πρώτο, του Βαγγέλη Βενιζέλου, αξιοποιεί το γεγονός της Επανάστασης και τις εξελίξεις που οδήγησαν τα βήματα του νεοπαγούς, ελεύθερου και ανεξάρτητου (;) κράτους που προέκυψε ώστε να προτείνει – δική του εισαγωγική καθοδήγηση – μια μελέτη εκείνου που ονομάζει «σύγκρουση των ολοκληρώσεων». Δηλαδή έναν αναστοχασμό πάνω στο πως η ανάγκες της εθνικής/εδαφικής ολοκλήρωσης (οι οποίες γέννησαν και οδήγησαν την Μεγάλη Ιδέα, άνθησαν πάντως στους Βαλκανικούς και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκτροχιάστηκαν με την Μικρασιατική Καταστροφή) συνδυάστηκαν με την θεσμική/συνταγματική ολοκλήρωση ή προσέκρουσαν σ’ αυτήν (επικαλύπτεται και με την διήκουσα συζήτηση/διαμάχη περί του ανήκειν της Ελλάδας, περί την αμφιταλάντευση μεταξύ Δύσης και Ανατολής).

Αν έως εδώ ο Βαγγέλης Βενιζέλος εισφέρει τον εξοπλισμό του συνταγματολόγου και του – με αναλυτικές δυνατότητες – πολιτικού, στο επόμενο βήμα της προσέγγισής του, στην ενασχόληση με εκείνο που ονομάζει οικονομική/αναπτυξιακή ολοκλήρωση (στην οποία ωστόσο σπεύδει να προσθέσει και τη διάσταση της δημοσιονομικής…) προσκομίζει και την βαριά εμπειρία της συμμετοχής του στην διαχείριση της πρώτης και της δεύτερης φάσης των Μνημονίων, δηλαδή της αντιπαράθεσης με τους πιστωτές του 21ου αιώνα. εμπειρία που έχει, θέλοντας και μη, την άκρια του νήματος στα  Δάνεια του Αγώνα. Τα οποία μπορεί να λειτούργησαν ως πρώιμη διεθνής αναγνώριση της Ελληνικής Ανεξαρτησίας, ωστόσο έφεραν μετ’ ου πολύ  την πρώτη από τις χρεοκοπίες. Δυσάρεστη η αναλογία του δημοσίου χρέους της Ελλάδας του τέλους του 20ου/ αρχών του 21ου αιώνα που σήμανε την ενσωμάτωσή της στην ΕΕ/Ευρωζώνη, αλλ’ έφερε την κρίση χρέους/την εποχή των Μνημονίων.

Το δεύτερο βιβλίο, εκείνο της (Κύπριας) ερευνήτριας Σωτηρούλας Βασιλείου, καταπιάνεται μ’ ένα άλλο ζήτημα που παρακολουθεί την διαχρονία της Ελλάδας μετά την Επανάσταση του Εικοσιένα: Πρόκειται για το ξετύλιγμα του νήματος που συνδέει τις διάφορες μορφές ανταμοιβών που διεκδικήθηκαν και – σταδιακά, με υπαναχωρήσεις και με διευθετήσεις – χορηγήθηκαν από το νέο κράτος στους αγωνιστές της Επανάστασης και σε διάφορες κατηγορίες άλλων συμμετεχόντων, από τους προεστούς μέχρι τις χήρες των αγωνιστών, από τους «εσωτερικούς δανειστές» μέχρι τους Φιλέλληνες.

Η πορεία αυτής της συζήτησης ξεκινάει προτού καλά-καλά δρομολογηθεί η ίδια η Επανάσταση, στην Χάρτα του Ρήγα, όπου συναντιούνται υποχρεώσεις της Πατρίδας για ανταμοιβή των μαχητών και ισόβια κάλυψη των αναπήρων πολέμου (δάνειο από την Γαλλική Επανάσταση).  Η συζήτηση θα διατρέξει και τις Εθνοσυνελεύσεις, θα διαπλακεί με την υπόσχεση δημοσίων θέσεων αλλά και με την χρήση των Δανείων της Ανεξαρτησίας. Από ‘κει και πέρα, με Καποδίστρια, Αντιβασιλεία και Οθωνική πρακτική, το ζήτημα έρχεται να συνδυαστεί με το σύνολο της δημόσιας συζήτησης για την θέσμιση του νέου Κράτους –έως και η υπόθεση των εθνικών γαιών και της διάθεσής τους θα βρεθεί στην ίδια ευθεία…

Επιστρέφοντας στο βιβλίο Βενιζέλου, η πάντα αιχμηρή – εδώ όμως και με αποδοχή της εκλαϊκευτικής λειτουργίας της… – πένα  του κάνει επισημάνσεις που (θα ‘πρεπε να) υπορρέουν σ’ όλη την συζήτηση για τα διαρθρωτικά προβλήματα της χώρας και την αναζήτηση του συμφέροντός της (δηλαδή: του συμφέροντος του λαού της). Αποτελεί προεικόνιση των πάγιων διαρθρωτικών προβλημάτων της Ελλάδας η υπόθεση των Δανείων της Ανεξαρτησίας Υπήρξαν, εν τέλει, τα Συντάγματα της Ανεξαρτησίας de facto προϋπόθεση των δανείων αυτών – και, άρα, της συνέχισης των πολεμικών επιχειρήσεων; Στρέβλωσε εξαρχής η προσφυγή στους Δυτικούς συμμάχους – οι οποίοι, σημειωτέον, ρίσκαραν  τα κεφάλαια των πρώτων Δανείων προτού υπάρξει καν νομική οντότητα Κράτους και εν συνεχεία επέβαλαν ρυθμίσεις και ανακεφαλαιοποιήσεις – την ίδια την δυτικότροπη επιλογή της;

Παρά το συγκυριακό της ευκαιρίας της 200τηρίδας, το βιβλίο του Β. Βενιζέλου στρέφεται προς τον μακρύ ιστορικό χρόνο και, με την εμπειρία των έντονων εμπειριών (το επαναλαμβάνουμε!) της θητείας στα χρόνια των Μνημονίων, βλέπει πώς ο μακρύς αυτός χρόνος προκύπτει από τον βραχύ χρόνο της πολιτικής. Και πώς η συγκυρία μπορεί να οδηγήσει στο να γραφτεί Ιστορία, αλλά μπορεί και να την υπονομεύσει «όταν είναι η συγκυριακή επιλογή μυωπική και δεν έχει την γενναιοψυχία και κυρίως την διορατικότητα που πρέπει». Μεγάλη απόσταση από την συνήθη ερμητικότητα του συνταγματικού λόγου.

Κατά τρόπο αντίστοιχο, η εξέταση με οδηγό το βιβλίο της Σωτηρούλας Βασιλείου του πώς αντιμετωπίσθηκε – με τι αντιπαραθέσεις και με τι συμβιβασμούς – το ζήτημα των ανταμοιβών των αγωνιστών, πώς οικοδομήθηκε και πώς εφαρμόσθηκε η υπόθεση της αριστείας και των προικοδοτήσεων, πώς οι παρασημοφορήσεις και πώς η παραχώρηση εθνικών γαιών, πώς οι συνταξιοδοτήσεις και η κατανομή θέσεων στην εμβρυϊκή πολιτεία, η εξέταση αυτή εξηγεί πολλές από τις νοοτροπίες και προσεγγίσεις κεκτημένων με τις οποίες ζήσαμε ακόμη και μέχρι τώρα. Θα μας το συγχωρήσει και η συγγραφέας που πάμε το επιχείρημα παρακάτω αλλά ακόμη και η ίδια η διατύπωση που έχει κυριαρχήσει στην Ελλάδα περί «απονομής» συντάξεων, ή πάλι η στάση απέναντι στις καταπατήσεις της δημόσιας γης, ή ακόμη το αφορολόγητο των Μονών, κυρίως δε η λογική της «μιας θέσης στο Δημόσιο» (μέχρι και το σύστημα 3-2-1, ή το 4-2-1 που τώρα ακούγαμε), όλα αυτά ξεκινούν από τις ανταμοιβές των αγωνιστών όπως τις παρουσιάζει και αναλύει.