Kreport > Uncategorized > «Βασικό εισόδημα για όλους: Μια ριζοσπαστική και ρεαλιστική πρόταση για μια ελεύθερη κοινωνία», των Philippe Van Parijs και Yannick Vanderborght, Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 2021

«Βασικό εισόδημα για όλους: Μια ριζοσπαστική και ρεαλιστική πρόταση για μια ελεύθερη κοινωνία», των Philippe Van Parijs και Yannick Vanderborght, Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 2021

Γράφει ο  Αντώνης Παπαγιαννίδης

 Οι ίδιοι οι συγγραφείς το συνειδητοποιούν – και το καταθέτουν ευθύς εξαρχής: η ιδέα της εξασφάλισης, από τις σύγχρονες δομημένες κοινωνίες ενός μίνιμουμ εισοδήματος καταβαλλόμενου προς όλους σε χρήμα, ανά τακτά χρονικά διαστήματα (κατά τρόπο που να προσομοιάζει με μισθό ή σύνταξη), χωρίς προηγούμενο έλεγχο πόρων ούτε υποχρέωση για παροχή εργασίας, γιατί αυτό είναι το «βασικό εισόδημα»-μπορεί εκ πρώτης όψεως να ακουστεί ως Ουτοπία. Ακόμη περισσότερο, να προσκρούσει σε βαθύτερα ριζωμένα στερεότυπα του τι αποτελεί την ζωή στις σύγχρονες κοινωνίες. ποιον ρόλο (οφείλει να) έχει η εργασία. ποιες είναι οι μόνες έως τώρα «παραδεκτές» μορφές κοινωνικής προστασίας, η κοινωνική ασφάλιση και η δημόσια αρωγή.

Ωστόσο, θυμίζοντας πώς ο Ρουσσώ έλεγε «τα χρήματα που έχει κανείς στην κατοχή του είναι το μέσο που οδηγεί την ελευθερία [ενώ] αυτά που πασχίζει να αποκτήσει είναι το μέσο που οδηγεί στην δουλεία», οι Βαν Παρέϊς και Βαντερμπόρχτ – αμφότεροι με ρίζα στην Λουβαίν του Βελγίου – παρατηρούν πώς η ίδια η έννοια του βασικού εισοδήματος, η οποία κάποια στιγμή στην Μεγάλη Βρετανία του τέλους του 18ου αιώνα είχε δώσει το πείραμα της Speenhamland για να καταπολεμηθεί και να περιθωριοποιηθεί μέχρι περίπου τώρα, μια ιδέα που είχε επανέλθει ως ριζοσπαστική αναζήτηση π.χ. από τον Τζων Κένεθ Γκάλμπρεηθ την δεκαετία του ΄60, βρίσκεται τώρα τελευταία σε ευρύτατη συζήτηση. Γιατί; Και πώς;

Διότι μπορεί ο Τζων Λοκ τον 17ο αιώνα να κατέθετε μια άποψη αρκετά διακηρυκτική με το ηθικό «ο καθένας θα πρέπει να έχει να φάει και να πιεί, να μπορεί να ντυθεί και να ζεσταθεί […] είτε εργάζεται είτε όχι», όμως η τότε δημόσια συζήτηση κατέληξε στην υποχρεωτική εργασία των Poor Laws. Ένα άλμα στην σημερινή εποχή, όπου στις ανεπτυγμένες πάντως χώρες η αφθονία συνδυάζεται με τις όλο και βαθύτερες (και πιο τραυματιστικές) ανισότητες, όπου η εκρηκτικότητα που πηγάζει από την περιθωριοποίηση όλο και ευρύτερων τμημάτων του πληθυσμού αποσαθρώνει ό,τι έχει απομείνει από την κοινωνική συνοχή, όπου – και εδώ είναι το άμεσο μέλλον εκείνο που μας μιλάει! – η παγκοσμιοποίηση έρχεται να συνδυαστεί με τον (σε ευρύτατη κλίμακα) αφανισμό θέσεων εργασίας με τους αυτοματισμούς και την ψηφιακή μετάβαση, ένα τέτοιο άλμα δείχνει πώς η συζήτηση – τουλάχιστον – για ένα βασικό/εγγυητικό εισόδημα για όλους έρχεται να (επαν)εγκατασταθεί στην δημόσια συζήτηση.

Οι συγγραφείς ξεναγούν σε εκδοχές «αμυντικές» όπως του αρνητικού φόρου εισοδήματος, που συναντά κανείς π.χ. στον Φρίντμαν της δεκαετίας του΄60, ή πάλι των tax credits και της επιδότησης της απασχόλησης των Φελπς – Φέλντσταϊν της εποχής Κέννεντυ. Όμως η βασική συνεισφορά τους έγκειται στην διεξοδική επιχειρηματολόγηση του πώς μια προσέγγιση βασικού εισοδήματος για όλους «βγαίνει» στις ανεπτυγμένες οικονομίες. (Διαφορετική, μεν, αλλά προσαρμοσμένα, μπορεί να λειτουργήσει και για τον αναπτυσσόμενο κόσμο).

Εντάσσουν οι Βαν Παρέϊς και Βαντερμπάρχτ στην πραγμάτευσή τους φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές διαστάσεις – με Ρώλς και Ντουώρκιν να οδηγούν την συζήτηση – ωστόσο η κομβική λειτουργία της δουλειάς τους έγκειται στην κατάδειξη του πώς οι ανασφαλείς εργαζόμενοι (το «πρεκαριάτο»), ή πάλι οι με προβληματική πρόσβαση στην αγορά εργασίας θα επηρεάζονταν σωτήρια από μια τέτοια ρύθμιση. Επισκέπτονται, δε τις δυνατότητες να επιχειρηθεί η κατά τρόπο οικονομικά βιώσιμο το βασικό εισόδημα, βλέποντας π.χ. την προσέγγιση μιας μερικής ή και συμπληρωματικής καθιέρωσής του (ανάλογα με το φορολογικό σύστημα κάθε χώρας). Αν κάτι, η προσέγγιση του βασικού εισοδήματος δεν καταλήγει γι αυτούς στην σφαίρα του οικονομικά ανέφικτου.

Αρκούν όλα αυτά για να καταστήσουν το βασικό εισόδημα για όλους και πολιτικά εφικτό; Στο τέλος της ανάλυσης τους οι συγγραφείς κάνουν περισσότερο μια προβολή προσδοκίας: Άλλωστε, η ίδια η έννοια της Ουτοπίας, όσο υποδηλώνει το άπιαστο/απραγματοποίητο, άλλο τόσο προβάλλει και την επιδίωξη του καλύτερου…