Kreport > Uncategorized > Το βέλος του Απόλλωνα του Νικόλα Α. Χρηστάκη

Το βέλος του Απόλλωνα του Νικόλα Α. Χρηστάκη

Οι βαθιές και μακροχρόνιες επιπτώσεις της πρόσφατης πανδημίας στον τρόπο που ζούμε

Γράφει ο Γιώργος Ναθαναήλ

Μέχρι πρόσφατα οι περισσότεροι άνθρωποι του πλανήτη δεν είχαν προσωπική εμπειρία από θανατηφόρες επιδημίες. Ωστόσο, από τότε που ζούμε σε οργανωμένες κοινωνίες, οι επιδημίες μας κατατρύχουν: ο λοιμός των Αθηνών το 430 π.Χ, στην διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου· η πανώλη του Ιουστινιανού, το 541· ο Μαύρος Θάνατος στην Ευρώπη, το 1347· η Ισπανική Γρίπη το 1917 —για να αναφερθούμε στις πιο γνωστές περιπτώσεις.  Ήταν σίγουρο ότι ο μικροσκοπικός και πανάρχαιος εχθρός κάποια στιγμή θα ξαναχτυπούσε. Το έκανε το 2019 και δεν μας βρήκε προετοιμασμένους.

Μια Φωνή με Κύρος

Σε αυτήν εδώ την εποχή, όπου οι κάθε λογής φιδέμποροι και κομπογιαννίτες παρελαύνουν ανενόχλητοι στα Μέσα αμολώντας την αμαθή ή κακεντρεχή τους ανοησία, κάθε νηφάλια και εμπεριστατωμένη φωνή που βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα ωθεί την ατομική και συλλογική μας αντίδραση στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της πανδημίας.  O Νίκολας Χρηστάκης είναι μία τέτοια φωνή, κατέχοντας μία σπάνια ολοκληρωμένη θεώρηση για την επιστήμη. Γιατρός  και κοινωνικός επιστήμονας, είναι καθηγητής Κοινωνικών και Φυσικών Επιστημών στο Γειλ στα τμήματα (ταυτόχρονα) κοινωνιολογίας, ιατρικής, οικολογίας & εξελικτικής βιολογίας, στατιστικής & επιστήμης δεδομένων και βιοϊατρικής μηχανικής, ενώ διευθύνει το Εργαστήριο Ανθρώπινης Φύσης του πανεπιστημίου. Η μεγάλη του συμβολή στην θεωρία των ανθρώπινων κοινωνικών δικτύων, που αποτυπώνεται στο βιβλίο του Συνδεδεμένοι (Κάτοπτρο 2010), τον τοποθετεί σε μια μοναδική θέση για να μπορεί να μιλήσει με κύρος για την διάδοση και την αντιμετώπιση του κορωνοϊού —αλλά και των ψευδών ειδήσεων, που εξαπλώνονται παρόμοια με του ιούς. Επιπλέον, ο Χρηστάκης γράφει πολύ καλά, όχι με την ξύλινη, άνυδρη γλώσσα των επιστημονικών συγγραμμάτων και εργασιών, αλλά με το γλαφυρό ιδίωμα ενός χαρισματικού εκλαϊκευτή της επιστήμης, χωρίς  αυτό να σημαίνει ότι παραλείπει την σταθερή τεκμηρίωση όσων αναλύει και υποστηρίζει.

Ο Νίκολας Χρηστάκης όμως έχει δώσει και δείγματα θάρρους της γνώμης του, τόσο για επιστημονικά όσο και για κοινωνικά ζητήματα, όπως για την κουλτούρα της «ακύρωσης» που σαρώνει τις ΗΠΑ. Τον Οκτώβρη του 2015, μία ομάδα φοιτητών του Γέιλ τον περικύκλωσε και επιθετικά του ζήτησε τον λόγο για ένα αθώο email που είχε στείλει η γυναίκα του σχετικά με τις αποκριάτικες στολές του Halloween (της αμερικάνικης Αποκριάς), και με την προέλευση της γιορτής. Ο Χρηστάκης, όπως μαρτυρούν και τα σχετικά βίντεο στο YouTube, τους άκουσε καρτερικά και ευγενικά, αλλά δεν υποχώρησε. Κράτησε μία θαρραλέα και αξιοπρεπή στάση, όπως άλλωστε κάνει και σήμερα όταν χρειάζεται να πει δυσάρεστα πράγματα για την πανδημία.

Με αυτά τα όπλα στη φαρέτρα του το βιβλίο του για τον κορωνοϊό, «Το Βέλος του Απόλλωνα», βρίσκει κέντρο. Ο τίτλος του είναι μία αναφορά στην αρχέγονη προέλευση των επιδημιών, και προέρχεται από την Ιλιάδα, τότε που ο θεός Απόλλωνας, χολωμένος επειδή οι Έλληνες είχαν πάρει ως λάφυρο την Χρυσηίδα, κόρη απολλώνιου ιερέα, τους τόξευσε στέλνοντάς τους με τα βέλη του μία επιδημία. Σε μία σπάνια άσκηση δημιουργικότητας, επιστημονικής εκλαΐκευσης και πειθαρχίας ο Χρηστάκης εργάστηκε σταθερά για 12 ώρες επί 120 συναπτές ημέρες για να γράψει το Βέλος του Απόλλωνα. Το αποτέλεσμα -ένα tour de force αντικειμενικής πληροφόρησης και ζωντανών παραδειγμάτων- προσφέρεται τόσο για ανάγνωση, όσο και ως κείμενο αναφοράς (όπου όμως από την ελληνική έκδοση απουσιάζει παντελώς το ευρετήριο, σε αντίθεση με το αγγλικό πρωτότυπο που διαθέτει ένα ευρετήριο 11 σελίδων). Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2020, πριν από την ανάπτυξη των εμβολίων,  παραμένει όμως επίκαιρο, κυρίως για την ανάλυση των γενικότερων επιπτώσεων της πανδημίας, όσο και για τις ενδελεχείς προβλέψεις για τη νέα μας κοινωνία, όπως θα μεταλλαχθεί μετά την πανδημία.

Πανδημίες: Ένα Τούνελ με Τρεις Φάσεις

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια του βιβλίου είναι αυτό που περιγράφει το χρονοδιάγραμμα της  εξέλιξης της πανδημίας. Η πανδημία, μας λέει ο καθηγητής Χρηστάκης,  θα ακολουθήσει τρεις φάσεις: την πρώτη, άμεση φάση που διανύουμε τώρα και που θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του 2022 περίπου· την ενδιάμεση περίοδο, μέχρι το τέλος του 2023· και την μεταπανδημική περίοδο που ξεκινάει το 2024. Στην άμεση φάση, ο ιός -μέσα από αλλεπάλληλα  κύματα- εξαπλώνεται μέχρι να φτάσουμε το κατώφλι της ανοσίας αγέλης, είτε με φυσικό τρόπο, επειδή θα έχει προσβληθεί ικανός αριθμός ανθρώπων (όπως θα συμβεί -με τεράστιο κόστος- σε χώρες  που δεν έχουν πρόσβαση στο εμβόλιο) είτε τεχνητά, μέσω του εμβολιασμού, και ενόσω θα ζούμε σε έναν αλλαγμένο κόσμο.  έναν κόσμο όπου το αν ασκούμαστε με πιλάτες αντί για ζούμπα μπορεί να μειώσει σημαντικά τις πιθανότητες μόλυνσης μας, όπως έδειξε μία έρευνα (απάντηση: στις ήρεμες πιλάτες δεν μολύνθηκε κανείς, σε αντίθεση με την ζούμπα που απαιτεί έντονες αναπνοές). Θα ζούμε σε ένα κόσμο που μεγεθύνει  τις ακαμψίες του συστήματος, όπως τότε που έλειψαν τα χαρτιά υγείας από τα ράφια των σουπερμάρκετ. Αυτό δεν οφειλόταν σε πολύ μεγαλύτερες αγορές λόγω πανικού, αλλά στο ότι η απομόνωση αύξησε την κατανάλωση στις κατοικίες και την μείωσε στους χώρους εργασίας.  Αυτή η αλλαγή αναστάτωσε όλη την αλυσίδα: η παραγωγή  και διανομή του χαρτιού υγείας είναι «δισχιδής», όπου τα προϊόντα χάρτου που προορίζονται για εργοστάσια και γραφεία διακινούνται από μία εντελώς διαφορετική εφοδιαστική αλυσίδα από τα ίδια προϊόντα που προορίζονται για το σπίτι. Αυτή η άκαμπτη δομή δεν μπορούσε εύκολα να αλλάξει, με αποτέλεσμα τα ράφια  των καταστημάτων να μείνουν χωρίς χαρτί  για πολύ καιρό  —είναι δε θαύμα που δεν σημειώθηκαν πολύ σοβαρότερα προβλήματα στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Όπως επισημαίνει και ο γνωστός ιστορικός Γιουβάλ Χαράρι, η  πανδημία δεν είναι μόνον ένας απλός ιός: είναι ένα περίπλοκο σύστημα με πολλαπλές συνιστώσες που αλληλεπιδρούν, πολλές φορές απρόβλεπτα.

 Στην ενδιάμεση περίοδο θα πρέπει να ανακάμψουμε, κυρίως από την ψυχολογική, κοινωνική και οικονομική  επίπτωση που θα έχει προκαλέσει ο ιός. Για κάθε έναν που θα έχει πεθάνει από τον ιό άλλοι πέντε θα έχουν μόνιμα και σοβαρά προβλήματα υγείας και θα έχουν ανάγκη από σταθερή ιατρική φροντίδα. Η ίδια η ιατρική φροντίδα θα έχει αλλάξει για πάντα, και μία από τις σημαντικότερες διαπιστώσεις θα είναι πόσο κρίσιμος είναι ένας πλήρης ιατρικός φάκελος για τον καθένα μας.

Τέλος, στην μεταπανδημική περίοδο μπορεί να ζήσουμε μία έκρηξη δραστηριοτήτων με άφθονες κοινωνικές επαφές, συναυλίες, αθλητικά γεγονότα, πολιτικές συγκεντρώσεις (όλα αυτά που μερικοί -λανθασμένα- πιστεύουν ότι θα συμβούν τώρα, με την κάθε άρση των περιοριστικών μέτρων), άνθηση της τέχνης,  και γενικά μία πιο διονυσιακή ατμόσφαιρα. Κάποια πράγματα μπορεί να μην επιστρέψουν ποτέ πλήρως, όπως οι χειραψίες ή τα επιχειρηματικά ταξίδια για ψύλλου πήδημα. Και ο ιός; Το πιο  πιθανόν είναι να εξελιχθεί σε μία νόσο με ηπιότερα συμπτώματα που θα μοιάζουν με το κοινό κρυολόγημα. Με την προϋπόθεση βέβαια να συνδράμουν οι πλούσιες χώρες τις φτωχές, ώστε να εμβολιαστούν όλοι. Αλλιώς οι φτωχές χώρες θα αποτελέσουν ένα  απέραντο εργαστήριο επικίνδυνων μεταλλάξεων του ιού, που θα κάνουν τα πράγματα εξαιρετικά περίπλοκα, τόσο για την δημόσια υγεία, όσο και για την οικονομία. Η πρόσφατη μετάλλαξη Όμικρον είναι μία ηχηρή υπενθύμιση.

Κάποια στιγμή όμως οι επιδημίες -όλες οι επιδημίες- τελειώνουν.  Τα ιοί και τα βακτήρια, ωστόσο, παραμένουν. «Δεν είναι ξεκάθαρος ο λόγος που θα έπρεπε να ευνοηθούμε σε έναν εξελικτικό ανταγωνισμό με τα μικρόβια. Τα μικρόβια υπάρχουν πολύ περισσότερο από όσο οι άνθρωποι, είναι πιο πολυάριθμα, δεν τα νοιάζει αν πεθάνουν και μεταλλάσσονται ταχύτατα, ώστε να αποφεύγουν τον αμυντικό εξοπλισμό μας. Πώς στ΄ αλήθεια θα μπορούσαμε να επιφέρουμε το τέλος τους;», αναρωτιέται ο Χρηστάκης, λέγοντας με αυτό τον τρόπο ότι θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με τους ιούς, παλιούς και νέους.

Όχι Μόνον Ζημίες, Αλλά και Οφέλη

Το πέρασμα της  πανδημίας θα έχει πολλά και σοβαρά παράπλευρα οφέλη, αντιστρέφοντας ορισμένες πολιτικές και πολιτισμικές τάσεις που τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχoυν ταλανίσει τις κοινωνίες μας. Ένα από αυτά τα οφέλη θα είναι η παλινόρθωση της θέσης της επιστήμης. Όπως τονίζει ο συγγραφέας, η τάση της προοδευτικής αμφισβήτησης και αμαύρωσης της επιστήμης είναι εμφανής:  φτάσαμε στο σημείο κάποιοι να πιστεύουν ότι η επιστήμη εξυπηρετεί κρυφούς πολιτικούς σκοπούς, ή ότι δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, με άλλα λόγια τα «εναλλακτικά γεγονότα» είναι εξ ίσου ισχυρά με αυτήν. Παράλληλα διαπιστώνουμε την υποβάθμιση των εμπειρογνωμόνων  και έναν αυξανόμενο αντι-ελιτισμό στην κοινωνία μας, που καλλιεργείται από αμφότερα τα δύο άκρα του πολιτικού φάσματος. «Οι ειδήμονες θεωρούνται ως απρόσιτοι εκλεκτοί και οι γνώσεις τους σαν κάποιο είδος συνωμοσίας, που στόχο έχει να εξοικονομήσει πόρους για τους προνομιούχους σε βάρος του λαού», λέει ο Χρηστάκης. Στην πανδημία όμως είδαμε ότι γιατροί και επιστήμονες υγείας, άγνωστοι έως τότε, «μπήκαν στο σπίτι μας» και μας εξηγήσαν  νηφάλια αυτά που γνώριζαν για την επιδημία και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να την αντιμετωπίσουμε.  Και ο χρόνος -μέσα στον οποίο αποδεικνυόταν αν η άποψή τους ήταν ορθή ή λανθασμένη- ήταν βραχύς· η πανδημία δεν επέτρεπε ατέρμονες εικοτολογίες.  Έτσι ο σεβασμός για την επιστήμη και τους ειδικούς αυξήθηκε και μακάρι τα αποτελέσματα να μην είναι παροδικά: θα τους ακούσουμε  άραγε και στο μέλλον, ακόμη και όταν αυτά που θα μας λένε θ’ ακούγονται δυσάρεστα στ’ αυτιά μας,  όπως με την κλιματική αλλαγή;

Επίσης η πανδημία  μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την διακυβέρνηση και τους κυβερνήτες.  Συνέβη ξανά στο Μεσαίωνα, όταν ο λαός έχασε την πίστη του πως οι ηγεμόνες και οι κληρικοί μπορούσαν να σταματήσουν μία επιδημία, και αναζήτησε άλλες μορφές εξουσίας. Σήμερα, αντίστοιχα, η δύναμη ή η αδυναμία των θεσμών να νικήσουν τον ιό παίζει κρίσιμο ρόλο, επειδή, κατά τον συγγραφέα, «δεδομένης της ισχυρής, συντονισμένης κρατικής δράσης που απαιτείται για τον έλεγχο του ιού, είναι πιθανόν στην μεταπανδημική περίοδο να ενισχυθεί ο ρόλος της διακυβέρνησης. Όσο χειροτερεύει η πανδημία, τόσο περισσότερα θα προσδοκούν οι άνθρωποι από τον εαυτό τους, από τους άλλους και από το κράτος». Και αυτή η αλλαγή μπορεί να είναι εξίσου μόνιμη, αλλά μπορεί να γυρίσει και προς τις δύο κατευθύνσεις, ανάλογα με τις επιδόσεις της κρατικής εξουσίας

Το βιβλίο τελειώνει με τον ίδιο τρόπο που αρχίζει —με την μυθολογία: στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου, ο χορός ρωτάει τον αλυσοδεμένο Προμηθέα, «Τι θεραπεία ανακάλυψες για την δυστυχία τους;», των θνητών δηλαδή που ζουν μέσα στην άγνοια και την αβεβαιότητα για το μέλλον. «Φύτεψα γερά στην καρδιά τους την τυφλή ελπίδα» απαντά ο Προμηθέας. Η ελπίδα, ωστόσο, δεν είναι αρκετή. Αν όμως ατενίσουμε με σθένος το μέλλον, το ίδιο μέλλον που δεν γνωρίζουμε, αυτή η παράδοξη ελπίδα θα μας βοηθήσει να αποκτήσουμε την δύναμη να προετοιμαστούμε.