Kreport > Uncategorized > Τουρκία: Η τέταρτη κρίση

Τουρκία: Η τέταρτη κρίση

Του Παύλου Τσίμα

Από το πρώτο μου ταξίδι στην Τουρκία, αρχές του 1980, χαράχθηκε στην μνήμη μου ένας ήχος. Όχι του μουεζίνη που καλούσε σε προσευχή. Αλλά των παιδιών που, σμήνη ολόκληρα, πουλούσαν λαθραία τσιγάρα Marlborough στο δρόμο και όλο το βράδυ άκουγα τις φωνές τους κάτω από το παράθυρό μου: «μαλμπόρα, μαλμπόρα». Την ένταση στην ατμόσφαιρα την έκοβες με το μαχαίρι, το πρωί μαθαίναμε για οδομαχίες, ξυλοδαρμούς και πυροβολισμούς ανάμεσα σε ομάδες αριστερών και παρακρατικούς και οι τιμές στα μαγαζιά άλλαζαν δυό και τρεις φορές στην διάρκεια της μέρας. Για πρώτη φορά έζησα αυτό που άκουγα σε περιγραφές των παλιών για το «κατοχικό» πληθωριστικό χρήμα, τότε που στην Αθήνα χρειαζόσουν μερικά εκατομμύρια για ένα καρβέλι ψωμί. Η τουρκική οικονομία ήταν στην δίνη μια άγριας κρίσης, με έναν πληθωρισμό που έτρεχε με τριψήφιο ρυθμό. Μετά από λίγους μήνες, ήρθε η στρατιωτική δικτατορία του Εβρέν.

Ταξίδεψα ξανά στην Τουρκία πολλά χρόνια αργότερα. Είχε μεσολαβήσει η δεκαετία των φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων και της γρήγορης ανάπτυξης του Τουργκούτ Οζάλ, που είχαν κάνει την Τουρκία χαϊδεμένο παιδί των οίκων αξιολόγησης και της Wall street. Με το τέλος της ευφορίας, η κρίση είχε και πάλι χτυπήσει την πόρτα. Η πρωθυπουργός Τανσού Τσιλέρ τα είχε κάνει μούσκεμα, το χρέος είχε ξεφύγει, δύο διοικητές της Κεντρικης Τράπεζας είχαν παραιτηθεί διαφωνώντας μαζί της, οι τράπεζες κλονίζονταν, ο πληθωρισμός έτρεχε και πάλι με τριψήφια νούμερα και η λίρα κατέρρεε. Στο ανταλλακτήριο του αεροδρομίου είχα αισθανθεί εκατομμυριούχος. Έδωσα δύο χαρτονομίσματα των 100 δολαρίων και πήρα οκτώ εκατομμύρια λίρες! Η οικονομική συμφορά έφερε πολιτική κρίση, η Τσιλέρ προσπάθησε να γαντζωθεί στην εξουσία μετά από μια εκλογική ήττα, τον Σεπτέμβριο του 95. Και το προσπάθησε με τον πιο κλασσικό τρόπο του κόσμου: εξάγοντας την κρίση με στρατιωτικά μέσα. Είχε, λένε, σκεφτεί να δοκιμάσει μια επίθεση στο Ιράν, ελπίζοντας να εκβιάσει αμερικανική παρέμβαση. Όταν κατάλαβε ότι δεν έχει περιθώριο για κάτι τόσο μεγάλο, δοκίμασε κάτι μικρότερο: Έτσι προέκυψαν τα Ίμια, τον Ιανουάριο του 96!

Έζησα ξανά ημέρες κρίσης, ταξιδεύοντας τακτικά στην Τουρκία ανάμεσα στο 1998 και το 2002. Η κυβέρνηση Ετσεβίτ, τον Δεκέμβριο του 1999, υπέβαλε αίτημα ένταξης σε πρόγραμμα του ΔΝΤ, το οποίο ήταν απρόθυμη να εφαρμόσει και η κρίση βάθαινε. Τον Φεβρουάριο του 2001, φθάνοντας ανυποψίαστος στην Άγκυρα, βρέθηκα σ ένα τοπίο εμπόλεμης ζώνης. Τα επιτόκια, μου έλεγαν, είχαν ανέβει 5000% μέσα σε μια μέρα και η ιστοιμία του δολαρίου είχε φθάσει στις 950.000 λίρες. Μετά από λίγο, η κυβέρνηση Ετσεβίτ- Γιλμάζ- Μπαχτσελί παραδόθηκε στο ΔΝΤ, κάλεσε έναν Τούρκο τεχνοκράτη με τριάντα χρόνια θητεία στην Παγκόσμια Τράπεζα, τον Κεμάλ Ντερβίς και του παρέδωσε τα κλειδιά της οικονομίας. Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε, η λαϊκή δυσαρέσκεια διογκώθηκε. Αυτή τη φορά, ο επίλογος της κρίσης δεν γράφτηκε με πραξικόπημα, όπως το 1980, ούτε προέκυψε στρατιωτική περιπέτεια στο Αιγαίο, όπως το 1996. Προέκυψε ο Ερντογάν, με μια εντυπωσιακή εκλογική νίκη τον Νοέμβριο του 2002. Τα τρία κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού δεν κατάφεραν καν να μπουν στην Βουλή.

Αυτές τις ημέρες παρακολουθώ- από μακριά και με στενοχώρια- τον εφιάλτη να επιστρέφει στην Τουρκία, για τέταρτη φορά σε 45 χρόνια. Μοιάζει να επαναλαμβάνεται το ίδιο ακριβώς έργο: ένας πληθωρισμός που καλπάζει, ένα νόμισμα που καταρρέει, άνθρωποι στο όριο της επιβίωσης, μια κυβέρνηση που μάχεται ανεμόμυλους, επιβάλοντας σε μια αιχμάλωτη, δίχως καμιά ανεξαρτησία, Κεντρική Τράπεζα μια καταστροφική πολιτική. Κι ένας πολιτικός ηγέτης που γαντζώνεται στην εξουσία- χειρότερα παρά ποτέ, γιατί αυτή τη φορά νιώθει πως η απώλειά της θα τον εξέθετε σε θανάσιμο κίνδυνο. Το δράμα μοιάζει πιο πυκνό και η έκβασή του πιο αβέβαιη παρά ποτέ. Θα δοκιμάσει ο Ερντογάν την μέθοδο Τσιλέρ; Θα επιχειρήσει να εξάγει την οικονομική κρίση ως διεθνή περιπέτεια; Και θα το κάνει και αυτός προς τα δυτικά, προς την Ελλάδα ή την Κύπρο; Θα επιχειρήσει να διασωθεί με μια θεαματική κωλοτούμπα, προσχωρόντας στον οικονομικό ρεαλισμό; Και θα τον ωφελήσει αυτό, πολιτικά, ή θα τον βυθίσει περισσότερο; Θα εκτραπεί η Τουρκία προς μια βίαιη κρίση διαρκείας;

Αδύνατο να προβλέψει κανείς. Μα είναι, αντιθέτως, προφανής η ιστορική ειρωνεία. Ο Ερντογάν ήρθε στην εξουσία σ ένα περιβάλλον κοινωνικής και πολιτικής κρίσης που προκάλεσε το ΔΝΤ με ένα σκληρό πρόγραμμα αντιμετώπισης μιας οικονομικής κρίσης. Κινδυνεύει τώρα να χάσει την εξουσία μέσα σε μια ανάλογη κρίση- και χωρίς να μπορεί να καλέσει το ΔΝΤ, ως βοηθό ή ως αποδιοπομπαίο τράγο. Ακόμη χειρότερα: Ο Ερντογάν μετέτρεψε την πρώτη του εκλογική νίκη σε 20ετή ηγεμονία, χάρις σ ένα οικονομικό θαύμα. Κέρδισε τις πρώτες του εκλογές υποσχόμενος ότι θα καταγγείλει το πρόγραμμα του ΔΝΤ και θα διαπραγματευεί νέο (σας θυμίζει κάτι;). Μετά τη νίκη του, το εφάρμοσε με μεγάλο ζήλο και υποδειγματική πίστη. Και έδρεψε τους καρπούς του. Ήταν μια κυρίως μεταρρύθμιση, από όσες επέβαλε το ΔΝΤ και ο Ντερβίς, που πυροδότησε την εκρηκτική ανάπτυξη της τουρκικής οικονομίας αυτά τα χρόνια. Ως το 2001, οι τουρκικές τράπεζες ήταν απολύτως υποταγμένες στο πολιτικό σύστημα, λειτουργούσαν ως «θησαυροφυλάκια», ως «κουμπαράδες» του στρατιωτικού κατεστημένου και των κομμάτων εξουσίας για να χρηματοδοτούν τις πελατειακές και άλλες ανάγκες τους. Το ΔΝΤ ξεθεμελίωσε το παλιό τραπεζικό σύστημα και επέβαλε την ανεξαρτησία της Κεντρικής Τράπεζας. Η τουρκική οικονομία και ο Ερντογάν των πρώτων 15 χρόνων επωφελήθηκαν από την αλλαγή. Κι ύστερα εκείνος κατέλυσε την ανεξαρτησία αυτή, υπέταξε ξανά το τραπεζικό σύστημα στις πολιτικές και οικογενειακές του σκοπιμότητες. Και εισπράττει τις συνέπειες. Όπως ο ήρωας του μύθου, που σκότωσε την κότα που έκανε τα χρυσά αυγά.-