Kreport > articles > Ο Συνήγορος του Πολίτη και η διερεύνηση περιστατικών αυθαιρεσίας

Ο Συνήγορος του Πολίτη και η διερεύνηση περιστατικών αυθαιρεσίας

Του Γιάννη Σακέλλη (*)

Το 2016 επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ θεσμοθετήθηκε ο ανεξάρτητος  Εθνικός Μηχανισμός Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (εφεξής ΕΜΗΔΙΠΑ) στα σώματα ασφαλείας (ΕΛΑΣ, Πυροσβεστικό Σώμα, Λιμενικό Σώμα) και τις φυλακές και προστέθηκε  στις αρμοδιότητες της Ανεξάρτητης (συνταγματικά κατοχυρωμένης) Αρχής «Συνήγορος του Πολίτη». Η ιδιαίτερη βαρύτητα που δόθηκε στον ΕΜΗΔΙΠΑ από τον νυν Συνήγορο του Πολίτη καταδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν ανέθεσε την αρμοδιότητα αυτήν σε κάποιον άλλον Βοηθό Συνήγορο, αλλά ανέλαβε ο ίδιος να συντονίζει και να εποπτεύει την ομάδα Ειδικών Επιστημόνων, προερχόμενων από άλλους κύκλους δραστηριοτήτων, οι οποίοι παράλληλα συμμετέχουν στον ΕΜΗΔΙΠΑ, διαχειριζόμενοι τις σχετικές καταγγελίες. Οι τελευταίες, αποτελούν την αιχμή του δόρατος της δραστηριότητας του Μηχανισμού και προέρχονται κυρίως από την ίδια την ΕΛΑΣ και το Λιμενικό Σώμα στο πλαίσιο της διαβίβασης στον Μηχανισμό των εντολών για ΕΔΕ και ΠΔΕ που εκδίδονται, αλλά και σε μικρότερο βαθμό από πολίτες, ενώ ο Συνήγορος του Πολίτη μπορεί να παρεμβαίνει και αυτεπαγγέλτως ή έπειτα από παραπομπή από τον αρμόδιο Υπουργό ή Γενικό Γραμματέα. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, τα οποία δημοσιεύονται σε ενημερωτικό σημείωμα του Συνηγόρου του Πολίτη στις 24 Σεπτεμβρίου 2020, το 2019 υποβλήθηκαν 208 υποθέσεις, εκ των οποίων το 85% προέρχονται από την ΕΛΑΣ.

Στο πλαίσιο της ειδικής αυτής αρμοδιότητας, ο ΕΜΗΔΙΠΑ προχωράει κατά κύριο λόγο στην παραπομπή στα σώματα ασφαλείας, προς εσωτερική έρευνα, περιστατικών αυθαιρεσίας, με ταυτόχρονη αρμοδιότητα παρακολούθησης και διατύπωσης σύστασης προς συμπλήρωση της έρευνας αυτής, ώστε να ελαχιστοποιείται η πιθανότητα παρελκυστικών χειρισμών ή ακόμα και συγκάλυψης της ενδεχόμενης αυθαιρεσίας, και σε συνέχεια σχετικών αποφάσεων του ΕΔΔΑ, στην έκδοση απόφασης για επανάληψη ή συμπλήρωση της πειθαρχικής διαδικασίας. Όσον αφορά στη φύση της παρέμβασης του ΕΜΗΔΙΠΑ, σημειώνεται ότι υπερβαίνει τη μη δεσμευτική διαμεσολάβηση, όπως υπηρετεί κατά κύριο λόγο ο Συνήγορος του Πολίτη, αφού η έκδοση απόφασης από τα αρμόδια πειθαρχικά όργανα αναστέλλεται, μέχρι την έκδοση πορίσματος από τον ΕΜΗΔΙΠΑ, ενώ ενδεχόμενη απόκλιση από το πόρισμα του ΕΜΗΔΙΠΑ, επιτρέπεται μόνον με ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία.

Υπό το πρίσμα της σημασίας του ΕΜΗΔΙΠΑ, αλλά και του δεσμευτικού χαρακτήρα που έχει για τα εμπλεκόμενα σώματα ασφαλείας η αρμοδιότητά του, η εξαγγελία του Πρωθυπουργού περί δημιουργίας πρόσθετου Κύκλου στην Ανεξάρτητη Αρχή «Συνήγορος του Πολίτη», του οποίου θα αποτελέσει αποκλειστικό αντικείμενο ο ΕΜΗΔΙΠΑ, μόνον ως θετική μπορεί να ειδωθεί, καθώς μέσω μίας αυτοτελούς οργανωτικής μονάδας που θα υποστηρίζει τη λειτουργία του, αναμφίβολα διασφαλίζεται καλύτερα η αποτελεσματική άσκηση της αρμοδιότητάς του. Ταυτόχρονα όμως η προσθήκη ενός ακόμη κύκλου δραστηριότητας στους ήδη υφιστάμενους έξι και η συνακόλουθη αύξηση του ήδη πολυάριθμου προσωπικού της Ανεξάρτητης Αρχής καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη αντιμετώπισης ορισμένων ζητημάτων δομής και εσωτερικής οργάνωσης του Συνηγόρου του Πολίτη που έχουν αρχίσει να διαφαίνονται προ πολλού, προκειμένου η οργανωτική επέκταση να συνοδεύεται και από οργανωτική εμβάθυνση και ενίσχυση που θα διασφαλίζει την αποτελεσματική άσκηση των καθηκόντων του στο πλαίσιο των αυξημένων αρμοδιοτήτων του. Και εξηγούμαι:

Πρώτο: Εκ της συστάσεώς του με τον ν. 2477/1997 ο Συνήγορος του Πολίτη αποτελούσε μονοπρόσωπη Αρχή, τη μόνη στην ελληνική συνταγματική και εν γένει έννομη τάξη, μέλος της οποίας προβλέπεται ότι είναι αποκλειστικά ο ίδιος ο Συνήγορος του Πολίτη. Ο τελευταίος ως μονομελές όργανο διοίκησης και διοικητικός προϊστάμενος έχει την εξουσία λήψης πληθώρας αποφάσεων τόσο αναφορικά με τις αρμοδιότητες της Ανεξάρτητης Αρχής όσο και για ζητήματα εσωτερικής οργάνωσης και λειτουργίας της Ανεξάρτητης Αρχής   . Αν ωστόσο ο μονοπρόσωπος χαρακτήρας της Αρχής μπορούσε πιο εύκολα να συνδυαστεί με τα αριθμητικά δεδομένα που ίσχυαν κατά τον χρόνο σύστασής του (το 1998 που αριθμούσε 80 άτομα επιστημονικό και διοικητικό προσωπικό και είχε τέσσερις κύκλους δραστηριότητας), η πάνω από 100% αριθμητική αύξηση του προσωπικού, επιστημονικού και διοικητικού (στις 31.12.2019 ανερχόταν σε 197 στελέχη, 137 ειδικούς επιστήμονες και 62 διοικητικούς υπαλλήλους) και η προσθήκη ήδη δύο κύκλων δραστηριοτήτων στους υφιστάμενος τέσσερις (κύκλος δικαιωμάτων του παιδιού και κύκλος ίσης μεταχείρισης) έχει δημιουργήσει μία δομή με δυσανάλογη μεγάλη περιφέρεια και πολύ μικρή κεφαλή.

 

Δεύτερο: Οι Βοηθοί Συνήγοροι, οι οποίοι προβλέπεται ότι επικουρούν τον Συνήγορο του Πολίτη, αφενός δεν έχουν θεσμοθετηθεί ως Μέλη Ανεξάρτητης Αρχής. Αφετέρου δε, παρότι σύμφωνα με τον νόμο προβλέπεται ότι πρέπει να είναι πρόσωπα εγνωσμένου κύρους, ευρείας κοινωνικής αποδοχής και υψηλής επιστημονικής κατάρτισης, δεν υπάγονται στην ίδια διαδικασία εκλογής που να εγγυάται, έστω τύποις, την πλήρωση των προαπαιτούμενων που θέτει ο νόμος, αλλά διορίζονται από τον Υπουργό Εσωτερικών, μετά από πρόταση του Συνηγόρου του Πολίτη. Το εργασιακό καθεστώς τους προσιδιάζει, δηλαδή, περισσότερο με αυτό των μετακλητών στελεχών της δημόσιας διοίκησης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την τυπική και ουσιαστική ανεξαρτησία τους. Επομένως, τόσο λόγω του τρόπου εκλογής τους όσο και του μη θεσμοθετημένου ρόλου τους στην ιεραρχική δομή της Ανεξάρτητης Αρχής, οι Βοηθοί Συνήγοροι δεν μπορούν να αποτελέσουν θεσμικό αντίβαρο στον μονοπρόσωπο χαρακτήρα του Συνηγόρου του Πολίτη .

 

Τρίτο: Τέλος, οι Βοηθοί Συνήγοροι προΐστανται στον κύκλο δραστηριότητας που τους έχει ορίσει ως υπεύθυνους ο ΣτΠ και κατευθύνουν και συντονίζουν το έργο του, καθώς και ειδικότερα έργα που τους αναθέτει ο Συνήγορος του Πολίτη. Σε αυτό το πλαίσιο εποπτεύουν, κατευθύνουν και αξιολογούν, δηλαδή, το δυναμικό του κύκλου τους, το οποίο αποτελείται από Ειδικούς Επιστήμονες αυξημένων προσόντων, οι οποίοι κατά περίπτωση μπορεί να προσεγγίζουν και τους 30. Ο μεγάλος αριθμός τους, κατά μέσο όρο, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι Ειδικοί Επιστήμονες κάθε κύκλου είναι οργανωμένοι σε οριζόντια δομή υπό τον Βοηθό Συνήγορο, δεν επιτρέπει την αποτελεσματική άσκηση εποπτείας και συντονισμού τους από τον τελευταίο.

 

Τέταρτο: Σε συνέχεια των παραπάνω θεωρώ ότι απαιτούνται παρεμβάσεις προς δύο κατευθύνσεις:

-Αφενός το μονοπρόσωπο μοντέλο λήψης αποφάσεων πρέπει να αντικατασταθεί από ένα συμβούλιο διοίκησης, στο οποίο θα συμμετέχουν οι βοηθοί Συνήγοροι και ίσως εξωτερικά πρόσωπα, (κατά το πρότυπο για παράδειγμα της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας και της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων), τα μέλη του οποίου συμπεριλαμβανομένων των βοηθών συνηγόρων, θα εκλέγονται με διαδικασία αυξημένων εγγυήσεων, όπως ισχύει και για τον Συνήγορο του Πολίτη.

-Αφετέρου η λογική ορθολογικής διαχείρισης ανθρωπίνου δυναμικού και ο μεγάλος αριθμός πλέον των ειδικών επιστημόνων επιτάσσει την αναθεώρηση της οριζόντιας δομής του επιστημονικού προσωπικού και την αντικατάστασή της από μία ιεραρχημένων δομή με βαθμίδες, για τον καλύτερο συντονισμό και την αποτελεσματικότερη άσκηση των καθηκόντων τους, η οποία δύσκολα μπορεί να εξασφαλιστεί από τον εκάστοτε Βοηθό Συνήγορο

Συμπερασματικά, μετά τη συμπλήρωση είκοσι και πλέον χρόνων λειτουργίας του Συνηγόρου του Πολίτη και ενόψει της διαρκώς αυξανόμενης αναγνώρισης της σημασίας του από την κεντρική πολιτική σκηνή, θεωρώ ότι, παράλληλα με τη θεματική επέκτασή του, ήλθε η στιγμή να εξεταστεί και η οργανωτική αναδιάρθρωσή της Ανεξάρτητης Αρχής με κύριους άξονες αφενός την αλλαγή του μονοπρόσωπου χαρακτήρα του και αφετέρου την αναθεώρηση της οργανωτικής δομής του ειδικού επιστημονικού προσωπικού.

(*) Ο Γιάννης Σακέλλης είναι ομότιμος καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Μέλος του ΑΣΕΠ, και πρώην Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη