Kreport > articles > Κοινωνικές ανισότητες- ζήτημα ολιστικής προσέγγισης

Κοινωνικές ανισότητες- ζήτημα ολιστικής προσέγγισης

Των Δημήτρη Λιάκου

και Ειρήνης Νταή (*)

Η εκδήλωση της πανδημικής κρίσης λειτούργησε ως επιταχυντής της διαχρονικής τάσης ενίσχυσης των ανισοτήτων σε παγκόσμια κλίμακα. Στην καθήλωση μισθών και εισοδημάτων που καταγράφηκε την περίοδο 1990-2020 προστέθηκε η χαοτική διαφορά στην επάρκεια και την αποτελεσματικότητα των μέσων αντιμετώπισης της πανδημίας μεταξύ των χώρων, κυρίως ανάμεσα σε ανεπτυγμένο και αναπτυσσόμενο κόσμο. Ενδεικτικό παράδειγμα, ο αποκλεισμός κρατών του αποκαλούμενου «τρίτου κόσμου» από τον προγραμματισμό των εμβολιασμών κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών.

Οι επιπτώσεις των οικονομικών κρίσεων συνέβαλαν αρνητικά στην πορεία βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Αποτέλεσμα, οι ανισότητες στα περισσότερα κράτη αυξήθηκαν, προκαλώντας προβληματισμό για τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης και  για το επίπεδο της κοινωνικής συνοχής. Η απόκλιση μεταξύ των φτωχότερων και πλουσιότερων στρωμάτων κατέγραψε ραγδαία αύξηση, ενώ παράλληλα ενισχύθηκε σημαντικά ο κίνδυνος φτώχειας. Το κοινωνικό κράτος αποδυναμώθηκε και οι ευκαιρίες πρόσβασης σε υγεία και εκπαίδευση περιορίσθηκαν. Σε πολιτικό επίπεδο παρατηρήθηκε το φαινόμενο της εκμετάλλευσης της φτώχειας, της περιθωριοποίησης και των αδύναμων κοινωνικών δομών από λαϊκίστικες δυνάμεις και της εκλογής αυταρχικών -όπως αποδείχθηκε- κυβερνήσεων, που επιδίωξαν την αποδυνάμωση των δημοκρατικών δικαιωμάτων. Η εκδήλωση της πανδημίας αποκάλυψε τις δομικές ανεπάρκειες του συστήματος, προκαλώντας έντονες ανησυχίες, καθώς οι ανισότητες είναι παράγοντας αστάθειας στην οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική πρόοδο. 

Αναλύοντας την τρέχουσα κατάσταση διαπιστώνουμε την αντιπαραθετικότητα των προσεγγίσεων μεταξύ του προοδευτικού και συντηρητικού φάσματος. Για παράδειγμα, η συντηρητική αφήγηση θεωρεί ότι η αύξηση των επενδύσεων και η συνεπακόλουθη ενίσχυση των μισθών επαρκεί για την μείωση των ανισοτήτων. Κεντρικό σημείο είναι η άποψη ότι οι ανισότητες αποτελούν φυσικό φαινόμενο, αποδεικνύοντας έτσι τη μειούμενη σημασία που δίνεται στην συνολική αντιμετώπισή τους. Αντίστοιχη χαμηλή προτεραιοποίηση έχει η ατζέντα των δικαιωμάτων και της δημοκρατίας συνολικότερα.  Στην λογική των συντηρητικών ο ρόλος του κοινωνικού κράτους, με βάση τα δεδομένα της πανδημικής κρίσης, περιορίζεται ως ένα ad hoc εργαλείο αντιμετώπισής της, διατηρώντας αναλλοίωτο τον ιδεολογικό πυρήνα που επιτάσσει τη μείωση του κράτους και την ιδιωτικοποίηση κρίσιμων λειτουργιών του δημόσιου τομέα.

Στον αντίποδα, η προοδευτική οπτική θεωρεί ότι η περαιτέρω διάβρωση του κοινωνικού κράτους συνεπάγεται την αύξηση του κινδύνου φτώχειας, τη διεύρυνση των ανισοτήτων και την απειλή των αναπτυξιακών προοπτικών και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η προοδευτική ατζέντα ενσωματώνει τα διδάγματα παλαιότερων και πρόσφατων κρίσεων συνδυαστικά με τις προκλήσεις του μέλλοντος, με κυριότερη την κλιματική αλλαγή και τις επιδράσεις της στο σύνολο των κοινωνικών και οικονομικών δραστηριοτήτων, καθιστώντας την αντιμετώπιση των ανισοτήτων ζήτημα βαρύνουσας σημασίας και πολλαπλών διαστάσεων.

Επικεντρώνοντας την ανάλυση σε εθνικό επίπεδο, η αντιμετώπιση των ανισοτήτων ειδικά για την μετά covid-19 εποχή αποτελεί επιτακτική ανάγκη. Η ανάλυση των διαστάσεων, κοινωνικές, οικονομικές, περιφερειακές, έμφυλες διακρίσεις, δικαιώματα, αποτελεί το πρώτο κρίσιμο βήμα. Η αντιστροφή της έντασης του φαινομένου απαιτεί τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας ολιστικής και συνεκτικής πολιτικής που, εκκινώντας από τις εισοδηματικές διαφοροποιήσεις και τα εργασιακά δικαιώματα, θα διαπερνά το κοινωνικό κράτος, τη δημοσιονομική και αναπτυξιακή πολιτική, τον σεβασμό και την ενίσχυση των θεσμών της δημοκρατίας και των ατομικών δικαιωμάτων και τη διαφύλαξη της κοινωνικής συνοχής.

Προσπαθώντας να προσεγγίσουμε την πολυπλοκότητα του θέματος, παραθέτουμε μια σειρά, μεταρρυθμίσεων-αλλαγών-μέτρων, που συνδυάζονται σε μια συνολική πρόταση για τον περιορισμό των ανισοτήτων:

Α. Εισοδήματα και εργασιακές σχέσεις: Αναγνώριση του ρόλου της εργασίας, ενδυνάμωση των εργασιακών δικαιωμάτων, ενίσχυση του πλαισίου των συλλογικών διαπραγματεύσεων, ενίσχυση ρόλου συνδικάτων, αύξηση του κατώτατου μισθού, περιορισμός των ελαστικών μορφών εργασίας, της μαύρης εργασίας και της ακούσιας μερικής απασχόλησης, καταπολέμηση ανεργίας, ανάπτυξη δεξιοτήτων των εργαζομένων, προστασία των θέσεων εργασίας που εργάζονται κυρίως γυναίκες,  θέσπιση σε πιλοτική μορφή του 35ωρου, στοχευμένες ενισχύσεις για την νεανική και γυναικεία και μικρομεσαία επιχειρηματικότητα, κίνητρα ίδρυσης νεοφυών επιχειρήσεων, ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης, ενίσχυση του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας, ενίσχυση των διαδικασιών μετάβασης από το σχολείο στην εργασία, εξάλειψη του μισθολογικού χάσματος μεταξύ ανδρών και γυναικών, ισόρροπη συμμετοχή ανδρών και γυναικών σε ανώτερες θέσεις, δέσμη κινήτρων για την αντιστροφή του brain drain.

Β. Δημοσιονομική πολιτική: Εφαρμογή ενός δίκαιου φορολογικού συστήματος, μείωση του φόρου ιδιοκτησίας ακινήτων στις μικρομεσαίες περιουσίες, μετάταξη σε χαμηλότερη κατηγορία ΦΠΑ αγαθών και υπηρεσιών που καλύπτουν βασικές ανάγκες, παροχή κινήτρων σε κλάδους και επιχειρήσεις με προοπτικές ανάπτυξης, μείωση της φοροδιαφυγής μέσω της ψηφιοποίησης διαδικασιών, ελέγχου και επέκτασης ηλεκτρονικών μέσων πληρωμών, διάθεση πόρων για κοινωνικές δαπάνες και βελτίωση της δημόσιας διοίκησης.

Γ. Αναπτυξιακή πολιτική: Κινητοποίηση κλάδων με συγκριτικό αναπτυξιακό πλεονέκτημα, αύξηση πόρων για έρευνα και καινοτομία, δημιουργία πλαισίου στήριξης των νέων τεχνολογιών, ανάπτυξη νέων δραστηριοτήτων ως μέρος της κλιματικής αλλαγής και του ψηφιακού μετασχηματισμού, ενίσχυση της αγροτικής και της κυκλικής οικονομίας, πρόγραμμα αναβάθμισης των υποδομών, προστασία του περιβάλλοντος και ενεργειακή μετάβαση, ολοκλήρωση των περιβαλλοντικών και χωροταξικών μεταρρυθμίσεων, υιοθέτηση ειδικών αναπτυξιακών περιφερειακών προγραμμάτων, μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας με ταυτόχρονη άρση εμποδίων εισόδου και γραφειοκρατικών αγκυλώσεων, επικαιροποίηση εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής για τη μετάβαση σε ένα δίκαιο βιώσιμο υπόδειγμα με τα οφέλη να διαχέονται στο σύνολο της κοινωνίας.

Δ. Κοινωνικό κράτος: Ουσιαστική ενδυνάμωση και βελτιστοποίηση του δημόσιου συστήματος υγείας λαμβάνοντας υπόψη τα διδάγματα της πανδημικής κρίσης, αναβάθμιση των σπουδών και των μονάδων σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, ψηφιοποίηση υπηρεσιών, παροχή κινήτρων στους εργαζόμενους σε παιδεία και υγεία, στελέχωση και χρηματοδότηση των μονάδων υγείας και εκπαίδευσης και σε απομακρυσμένα μέρη, εξασφάλιση πρόσβασης για το σύνολο των πολιτών στην παιδεία, στην ενημέρωση, στην εργασία, στην υγεία, στην τεχνολογία, παροχή υπηρεσιών παιδικής μέριμνας και μακροχρόνιας περίθαλψης, εφαρμογή αναδιανεμητικών πολιτικών σε πρόνοια και κοινωνικές παροχές, καθολικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης με αναδιανεμητικό χαρακτήρα που θα υπηρετεί την διαγενεακή αλληλεγγύη και την κοινωνική δικαιοσύνη, ενίσχυση και διαφύλαξη δημοσίων δομών, υιοθέτηση προγράμματος στεγαστικής πολιτικής.

Ε. Δημόσια Διοίκηση: Αποκατάσταση της σχέσης μεταξύ πολίτη και πολιτείας, μείωση γραφειοκρατίας και απλοποίηση διαδικασιών και κανόνων, ενσωμάτωση και χρήση σύγχρονων τεχνολογικών μέσων, επιτάχυνση της δικαιοσύνης και ουσιαστική εξασφάλιση του δικαιώματος πρόσβασης για το σύνολο των πολιτών, ανασύσταση και στήριξη αναπτυξιακών φορέων στη δημόσια διοίκηση, ενίσχυση θεσμών και ανεξάρτητων αρχών.

ΣΤ. Δημοκρατία και δικαιώματα: Ισότιμη πρόσβαση και ίσες ευκαιρίες, ενίσχυση κοινωνικής δικαιοσύνης, ορατότητα όλων των κοινωνικών ομάδων και μειονοτήτων, ελεύθερη συμμετοχή στα κοινά, ελευθερία του συνέρχεσθαι και του λόγου, προστασία ανοιχτών χώρων, καταπολέμηση αστυνομικής, δικαστικής αυθαιρεσίας, εκδημοκρατισμός της αστυνομίας, προστασία κι ομαλή ένταξη προσφύγων και μειονοτήτων, προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων, του σεξουαλικού προσανατολισμού και της ταυτότητας φύλου, διαχωρισμός κράτους-εκκλησίας, καταπολέμηση της διαφθοράς.

Οι ανισότητες, φαινόμενο διάχυτο σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής, εντείνουν την ανασφάλεια κι αβεβαιότητα στην καθημερινότητα των πολιτών των κρατών. Η αντιμετώπιση των μεγεθυνόμενων ανισοτήτων συνιστά ανάγκη και ταυτόχρονα πρόκληση στην μετά covid-19 εποχή για τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης και τη διαφύλαξη της κοινωνικής συνοχής. Στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως για τον σκοπό της επίτευξης των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης με ορίζοντα το 2030 υπογραμμίζεται έντονα ο τερματισμός της ακραίας ανισότητας κι η αντιμετώπιση των ανισοτήτων συνολικά. Ο στόχος αυτός συνιστά τον 10ο  στόχο βιώσιμης ανάπτυξης και τη βάση επίτευξης πολλών άλλων στόχων, όπως η προστασία του περιβάλλοντος, η ισότητα των φύλων κι η οικονομική δικαιοσύνη.

Η επιτυχής αντιμετώπιση των ανισοτήτων σε αυτή τη συγκυρία απαιτεί ένα σχέδιο συνεκτικής πολιτικής με σεβασμό και μέριμνα για όλες τις κοινωνικές ομάδες και με συγκεκριμένους ποσοτικούς και ποιοτικούς στόχους. Ένα σχέδιο που θα αξιοποιεί τα διδάγματα των κρίσεων και θα παρέχει αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής, ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης μέσω της ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους, της προστασίας της δημοκρατίας, της οικονομικής αποτελεσματικότητας και της αναπτυξιακής προοπτικής.

 

(*)      Ο Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος, πρώην υφυπουργός.

Η Ειρήνη Νταή – Ακριβή είναι οικονομολόγος, M.Sc. στη Διεθνή Χρηματοδοτική, επιστ. συνεργάτης του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ